fbpx Słownictwo | Wydział Filologiczny

Jesteś tutaj

Słownictwo

Czy istnieje wyraz „krzewnia” (od rzeczownika „krzew”)?

Słowniki nie rejestrują słowa krzewnia. W „Uniwersalnym słowniku języka polskiego” pod red. S. Dubisza oraz w innych słownikach języka polskiego występuje tylko rzeczownik krzewina, używany na określenie gęsto rosnących krzewów i zarośli, a także krzewostan ‘zespół krzewów występujących na określonym terenie’. Może krzewnia to błąd literowy w słowie krzewina?

Aneta Wadowska

 

Treść ostatnio zmodyfikowana przez: Katarzyna Kręglewska-Powązka
Treść wprowadzona przez: Katarzyna Kręglewska-Powązka
Ostatnia modyfikacja: wt., 10.03.2015 r., 22:42
Data publikacji: wt., 10.03.2015 r., 22:42

Czy osoba grająca na saksofonie tenorowym może być nazwana „tenorzystą”?

Praktyczny słownik współczesnej polszczyzny pod red. H. Zgółkowej notuje rzeczownik tenorzysta w znaczeniu ‘muzyk grający na saksofonie tenorowym’ jako wyraz środowiskowy. Można więc używać tego słowa, pamiętając jednak, że jest ono ograniczone socjolektalnie. Poza środowiskiem muzycznym (np. w recenzjach przeznaczonych dla szerszego grona odbiorców) proponowałabym natomiast stosowanie określenia saksofonista tenorowy, ponieważ w ogólnej polszczyźnie tenorzysta to ‘śpiewak tenorowy’.

Paulina Jakubowska

 

Treść ostatnio zmodyfikowana przez: Katarzyna Kręglewska-Powązka
Treść wprowadzona przez: Katarzyna Kręglewska-Powązka
Ostatnia modyfikacja: wt., 10.03.2015 r., 22:41
Data publikacji: wt., 10.03.2015 r., 22:41

Czy sformułowanie: „grać w piłkę nożną na całorocznych halach” jest poprawne?

W powyższym zdaniu są dwa miejsca, które mogą sprawiać kłopot. Pierwsza trudność dotyczy użycia przyimka. Powstaje pytanie, czy mówi się grać na halach, czy grać w halach?

Według Nowego słownika poprawnej polszczyzny pod red. A. Markowskiego poprawna forma brzmi grać w hali. Drugą z wątpliwości jest użycie przymiotnika całoroczny w stosunku do hali. Jak podaje Uniwersalny słownik języka polskiego pod red. S. Dubisza, przymiotnik całoroczny oznacza: ‘trwający, działający przez cały rok’Hala jest zazwyczaj obiektem, który jest otwarty przez cały rok, więc użycie w stosunku do niej przymiotnika całoroczny jest niepotrzebne. Istnieją jednak hale sezonowe, w stosunku do których użycie tego określenia jest uzasadnione. Wskazuje ono bowiem na wyjątkowość sytuacji, w której obiekt sezonowy jest dostępny przez cały rok. Biorąc pod uwagę uzus, trzeba jednak zauważyć, że sformułowanie całoroczne hale występuje bardzo rzadko i z tego względu może budzić zastrzeżenia. W związku z tym lepiej powiedzieć: Grać w piłkę nożną w halach, które są otwarte przez cały rok

 

Barbara Andrearczyk

Treść ostatnio zmodyfikowana przez: Katarzyna Kręglewska-Powązka
Treść wprowadzona przez: Katarzyna Kręglewska-Powązka
Ostatnia modyfikacja: wt., 17.02.2015 r., 13:51
Data publikacji: wt., 17.02.2015 r., 13:51

Czy poprawne jest sformułowanie: „dni naleśników i pierogów”?

Najczęściej spotykanymi przykładami konstrukcji nazywających imprezy krajowe lub międzynarodowe, którym organizatorzy chcą nadać specjalną nazwę, są: Dni Morza, Dni Seniora, Dni Olimpijczyka, Dni Kultury, Dni Lasu, Dni Prasy i Książki Telefonicznej.

Obserwujemy zatem, że nazwy tych wydarzeń piszemy – z wyjątkiem wyrazów funkcyjnych – wielkimi literami i to ma swoje uzasadnienie w Wielkim słowniku ortograficznym PWN pod red. E. Polańskiego (por. regułę 18.14.: http://so.pwn.pl/zasady.php?id=629389).

Co do budowy gramatycznej, widzimy, że drugi człon nazwy występuje w liczbie pojedynczej – Dni Seniora, nie: Dni Seniorów, Dni Olimpijczyka, nie: Dni Olimpijczyków. Jednak spotkać możemy się również z konstrukcjami z liczbą mnogą, np. Europejskie Dni Ptaków. W zwyczaju użytkowników języka jest zatem stosowanie obu form, zarówno liczby pojedynczej, jak i mnogiej. Widzimy tu jednak różnicę pragmatyczną. Możemy powiedzieć Dni Naleśnika               i Pieroga,  jednak uważam, że przyjemniejsze dla ucha i mniej pretensjonalne będzie opatrzenie owego wydarzenia mianem Dni Naleśników i Pierogów.

Ewa Lubiszewska

Treść ostatnio zmodyfikowana przez: Katarzyna Kręglewska-Powązka
Treść wprowadzona przez: Katarzyna Kręglewska-Powązka
Ostatnia modyfikacja: wt., 17.02.2015 r., 13:48
Data publikacji: wt., 17.02.2015 r., 13:48

Spotkałam się z czasownikiem „foszyć się” („moja kobieta foszy się o wszystko”). Co on oznacza? Która wersja jest prawidłowa: „foszyła się” czy „fochała się”?

W Słowniku języka polskiego znajdziemy fochy w znaczeniu ‘dąsy, kaprysy’, nie ma w nim jednak czasownika foszyć się. Niezaprzeczalny związek między tymi słowami ułatwia zrozumienie neologizmu: foszyć się oznacza ‘dąsać się, kaprysić’.

W języku potocznym, do którego należy foszyć się, występuje związek wyrazowy strzelić focha (czyli ‘nadąsać się’), w języku ogólnym natomiast – stroić fochy (czyli ‘dąsać się, kaprysić’). W sytuacji, kiedy mamy do wyboru sformułowania o podobnym znaczeniu, pojawiają się wątpliwości dotyczące przydatności neologizmu. Czasownik foszyć się nie jest zbędny, bo – w odróżnieniu od strzelić focha – ujmuje oznaczaną nim czynność jako trwającą i – w odróżnieniu od stroić fochy – należy do języka potocznego.

Wymiana głoskowa ch:sz jest konieczna, co potwierdzają pary strachstraszyć, grzechgrzeszyć, węchwęszyć. Forma foszyć się zatem –  
w przeciwieństwie do fochać się – została prawidłowo zbudowana.

 

Katarzyna Furmaniak

Treść ostatnio zmodyfikowana przez: Katarzyna Kręglewska-Powązka
Treść wprowadzona przez: Katarzyna Kręglewska-Powązka
Ostatnia modyfikacja: wt., 17.02.2015 r., 13:45
Data publikacji: wt., 17.02.2015 r., 13:45

Moje pytanie dotyczy wyrażenia „dedykowane dla/do” np. krem dedykowany dla/do cery suchej. Czy użycie tego słowa w takim znaczeniu jest dopuszczalne?

Słownik języka polskiego pod redakcją Witolda Doroszewskiego podaje, że dedykować to ‘przypisywać, ofiarować, poświęcać komuś (jakiś utwór lub przedmiot)’. Natomiast dedykacja jest to ‘własnoręczny napis autora utworu lub właściciela przedmiotu w związku z ofiarowaniem komuś egzemplarza tego utworu lub przedmiotu’. Nie można dedykować komuś kremu, chyba że byłby on opatrzony dedykacją.

Błędem jest również połączenie przyimków do lub dla z czasownikiem dedykować, który w polszczyźnie wymaga użycia rzeczownika w celowniku. Jedyna poprawna forma to dedykować coś komuś, inne konstrukcje uznawane są za błąd składniowy. Wyrażenie dedykowany do jest rażącym amerykanizmem i zdecydowanie nie powinno się go używać. Po polsku mówimy przeznaczony dla cery suchej lub po prostu krem do cery suchej.

 

 

Marta Aleksandrowicz

Treść ostatnio zmodyfikowana przez: Katarzyna Kręglewska-Powązka
Treść wprowadzona przez: Katarzyna Kręglewska-Powązka
Ostatnia modyfikacja: wt., 17.02.2015 r., 13:31
Data publikacji: wt., 17.02.2015 r., 13:31

Czy można „wywłaszczyć” jakiś teren?

Zgodnie z Wielkim słownikiem poprawnej polszczyzny PWN pod redakcją Andrzeja Markowskiego (Warszawa 2007, s. 1392) wyraz wywłaszczyć jest formą dokonaną czasownika wywłaszczać, który oznacza ‘odbierać lub ograniczać czyjąś własność, zwykle za odszkodowaniem’, natomiast słownik języka polskiego (sjp.pwn.pl) podaje także drugą definicję tego słowa – ‘sprawić, że coś przestaje być czyjąś własnością’.
Czasownik wywłaszczyć wchodzi w związki: ktoś wywłaszcza kogoś – z czegoś, np. Gmina wywłaszcza rodziny z ich posiadłości, oraz ktoś wywłaszcza coś, np. Przedsiębiorcy wywłaszczają obszary leśne. Wobec powyższego forma wywłaszczyć jakiś teren jest poprawna. Oznacza, iż ktoś go komuś odebrał.

 Anna Janczara

Treść ostatnio zmodyfikowana przez: Katarzyna Kręglewska-Powązka
Treść wprowadzona przez: Katarzyna Kręglewska-Powązka
Ostatnia modyfikacja: wt., 17.02.2015 r., 13:28
Data publikacji: wt., 17.02.2015 r., 13:28

Czy poprawne jest zdanie: "W żądzy zabijania chrześcijan był okrutny"?

Zdanie W żądzy zabijania chrześcijan był okrutny budzi wątpliwości. Nie jest komunikatywne, nie możemy odczytać z niego jasnych, jednoznacznych informacji. Wydaje się, że winę za ten stan rzeczy ponosi niewłaściwe zestawienie wyrazów: czy można być okrutnym w żądzy czegoś?

Spójrzmy jak Słownik języka polskiego pod red. W. Doroszewskiego definiuje kluczowe słowo okrutny:  1. »nie znający litości; srogi, nieludzki, nieubłagany; wyrażający okrucieństwo, będący dowodem okrucieństwa; straszny«. W słowniku tym znajdujemy takie przykłady użycia przymiotnika okrutny: Był okrutny, bezwzględny, despotyczny, nieustępliwy, lekceważył cudze życie, nie liczył się z nikim, zabijał powoli i z rozmysłem; Okrutny jest stosunek młodych do rodziców (…); Czyny człowieka mogą być czasem okrutne, a człowiek może nie być okrutnikiem; Śmierć od zarazy? ach!  to śmierć okrutna!

Korpus Języka Polskiego odnotowuje następujące użycia: Natura nie może być okrutna dla swych tworów (…); (…) obaj są równie bezwzględni i okrutni w tłumieniu wszelkich prób oporu (…).

Jak widać, przymiotnik okrutny łączy się z rzeczownikami nazywającymi przedmioty, którym można przypisać daną cechę: okrutny (kto?, co?) czyn, wyraz twarzy, stosunek, człowiek. W tekstach spotykamy dodatkowo konstrukcje typu być okrutnym dla kogoś, czegoś, ale również być okrutnym w czymś. W ostatnim przykładzie – obaj są równie bezwzględni i okrutni w tłumieniu wszelkich prób oporu – mamy do czynienia z użyciem przymiotnika okrutny w konstrukcji pozornie podobnej składniowo do tej ze zdania W żądzy zabijania chrześcijan był okrutny. Jednak w pierwszym wypadku przymiotnik ma odniesienie do czynności (mowa o tłumieniu prób oporu), a nie do abstraktu (por. żądzaksiążk. «silne, gwałtowne pragnienie czego«). Mamy do czynienia z inną kategorią wyrazów.

Zdanie W żądzy zabijania chrześcijan był okrutny zostało zatem błędnie skonstruowane. I to prowadzi do problemów z jego interpretacją. Można by powiedzieć: Kierowała nim niepohamowana żądza zabijania. Czuł w sobie żądzę zabijania. Zabijając chrześcijan – był okrutny. Był żądny śmierci chrześcijan. Zabijał ich w okropny sposób. Był okrutnym człowiekiem, żądnym śmierci chrześcijan.

 

Ewa Lubiszewska

Treść ostatnio zmodyfikowana przez: Anna Malcer-Zakrzacka
Treść wprowadzona przez: Anna Malcer-Zakrzacka
Ostatnia modyfikacja: wt., 10.06.2014 r., 14:27
Data publikacji: wt., 10.06.2014 r., 14:27

Jaka jest różnica znaczeniowa między „sadzić” a „siać”?

Jaka jest różnica znaczeniowa między „sadzić” a „siać”?

 

Według Słownika języka polskiego czasownik siać ma znaczenie ‘umieszczać nasiona w specjalnie przygotowanej glebie, aby wyrosły z nich rośliny’, natomiast sadzić znaczy ‘umieszczać sadzonki roślin, krzewy, drzewka itp. w odpowiednio przygotowanej ziemi, tak żeby się przyjęły i rosły’. Tak więc w świetle słownika różnica znaczeniowa między tymi wyrazami polega na tym, że sadzi się sadzonki roślin, a sieje się nasiona. Poza tym sadzenie polega zazwyczaj na wkładaniu sadzonek, cebulek itp. do dołków ziemi, a sianie – na rzucaniu nasion tak, by spadły na ziemię.

Anna Rogożyńska

Treść ostatnio zmodyfikowana przez: Importer Importowicz
Treść wprowadzona przez: Importer Importowicz
Ostatnia modyfikacja: śr., 26.02.2014 r., 12:49
Data publikacji: śr., 09.10.2013 r., 13:05

Gimnazjalista napisał w wypracowaniu „był uziemniony” w znaczeniu ‘mocno związany z ziemią’. Nauczycielka to zakwestionowała. Czy słusznie?

Gimnazjalista napisał w wypracowaniu „był uziemniony” w znaczeniu ‘mocno związany z ziemią’. Nauczycielka to zakwestionowała. Czy słusznie?

 

Wyraz uziemniony nie jest notowany przez najnowsze słowniki języka polskiego, tj. m.in. przez Słownik języka polskiego pod red. Mieczysława Szymczaka (1978–81), Słownik współczesnego języka polskiego pod red. Bogusława Dunaja (1996), Praktyczny słownik współczesnej polszczyzny pod red. Haliny Zgółkowej (1994–2005) ani przez Uniwersalny słownik języka polskiego pod red. Stanisława Dubisza (2003). Wyraz uziemniony nie występuje także w Narodowym Korpusie Języka Polskiego.

Wyraz uziemniony można by potraktować jako gwarową formę wyrazu uziemiony, który z kolei jest imiesłowem utworzonym od czasownika uziemić. Jednak żaden ze słowników wśród znaczeń słowa uziemić nie notuje czynności, która by powodowała, że dany człowiek czy przedmiot stałby się ‘mocno związany z ziemią’.

Ponadto w poradniku językowym Polski bez błędów. Poradnik językowy dla każdego Magdaleny Tytuły i Marty Łosiak odnajdujemy hasło uziemić/uziemnić. Autorki wyjaśniają, że „ziemia, a nie ziemniak dała początek temu czasownikowi. Zatem uziemić, a nie uziemnić”.

Wobec powyższego należy przyznać nauczycielce rację, że uznała użycie wyrazu uziemniony za błąd.

Magdalena Chojnacka

Treść ostatnio zmodyfikowana przez: Importer Importowicz
Treść wprowadzona przez: Importer Importowicz
Ostatnia modyfikacja: śr., 26.02.2014 r., 12:49
Data publikacji: śr., 09.10.2013 r., 13:04