Seminaria magisterskie

dr hab. Marcin Całbecki, prof. UG
Zakład Historii Literatury Polskiej

Charakterystyka seminarium magisterskiego 2026/27-2027/28

Zapraszam na seminarium magisterskie poświęcone historii literatury polskiej XX wieku. Zasadniczym sposobem prowadzenia badań polonistycznych będzie analiza literackich reprezentacji idei, które leżą u podstaw rozumienia świata w XX i XXI wieku. Materię badań stanowić będą teksty literackie napisane w języku polskim i opublikowane w XX wieku.

Kiedy w swoim programowym wierszu „Studium przedmiotu” Zbigniew Herbert pisał, że „najpiękniejszy jest przedmiot, którego nie ma”, to mimowolnie wskazuje on zakres kluczowego zagadnienia XX wieku, które rozwikłać próbowała także literatura. Jest nim pytanie o istnienie, o możliwość odpowiedzi na pytanie: co i na jakich prawach może istnieć? Wraz z początkiem XX wieku stary system kategoryzowania rzeczywistości zostaje zakwestionowany. Odkrycia fizyki kwantowej, psychoanaliza, marksizm, Nietzscheańska filozofia interpretacji a także inne, nowe nurty myślenia o rzeczywistości próbują stworzyć nowe modele teorii bytu. Literatura próbuje nadążyć za tymi światopoglądowymi rewolucjami i proponuje nowatorskie sposoby deskrypcji rzeczywistości. W ramach owych nowych form w literaturze status realności zajmują dotychczasowe fikcje, zaś uprzednie prawdy zostają zakwestionowane. Chciałbym, abyśmy czytając i analizując polskie teksty literackie XX wieku próbowali zrekonstruować, co dany autor lub autorka w swym dziele traktują jako zasadniczy przejaw istnienia, a co z kolei stanowi jedynie pozór, wynik presji otoczenia, z której należałoby się czym prędzej wyzwolić?

Tym samym główną ideą analizowaną w ramach seminaryjnej pracy winno stać się podstawowe pojęcie ontologii: istnienie/byt. Literatura przez swą specyfikę związaną z pośredniczącym charakterem przekazu językowego stanowi interesujący rodzaj gry z tymi kwestiami filozoficznymi. Zdanie Herberta, mówiące o pięknie przedmiotu, którego nie ma, doskonale ten paradoks nazywa. W tej złożonej grze pozoru i istnienia, realności i fikcji funkcjonują światy przedstawione i światy liryczne chociażby takich autorów i autorek jak Bolesław Leśmian, Józef Czechowicz, Witold Gombrowicz, Michał Choromański, Zofia Nałkowska, Maria Kuncewiczowa, Miron Białoszewski, Zbigniew Herbert czy Halina Poświatowska. 

Chciałbym, abyśmy na seminarium podjęli trud rekonstrukcji najważniejszej idei, jaka zrodzić się mogła w świadomości tych oraz innych autorów i autorek. Jest nią idea istnienia, bytu. Europa mierzy się z tym zagadnieniem w zasadzie od początku nowożytności a w XVIII  wieku najfortunniej nazwał tę wątpliwość lipski polihistor Gottfried Wilhelm Leibniz: „dlaczego w ogóle jest coś, a nie nic?”

dr hab. Zbigniew Kaźmierczyk prof. UG

Seminarium magisterskie, fil. pol. 2 st., st. stacjonarne, I rok, 2026 / 27,
                p. 3.20 lub sala ćwiczeniowa

    Seminarium magisterskie jest kontynuacją i rozwinięciem licencjackiego, oferuje profil historyczno-literacki, z uwzględnieniem rozmaitych metodologii literaturoznawczych stosownych do historii literatury jako historii: autorów, arcydzieł, idei, tematów, form literackich, fantazmatów, wierzeń religijnych i innych. Obejmować będzie literaturę polską, z odniesieniami do literatury powszechnej, poczynając od początku wieku XVIII.

    Proponuję przykładowo zbiory tematów poświęcone:
        I Romantyzmowi.
        II Transformacji tradycji romantycznej w epokach następnych.
        III Literaturze współczesnej.

Ad. I
1. Biblia romantyków.
2. Byron romantyków polskich i Lermontowa.
2. Romantyczne filozofie historii.
3. Litwa i Ukraina romantyków: A. Mickiewicz, K. Proniewska, filomaci (J. Czeczot, Onufry Pietraszkiewicz, Tomasz Zan, Michał Rukiewicz, Franciszek Malewski) i Józef Bohdan Zaleski, Michał Grabowski i inni.
5. Kobiety życia romantyków.
6. Romantyczne figury przemiany osobowości.
7. Niesamowita Słowiańszczyzna. Słowianie Mickiewicza, Słowackiego, Krasińskiego.
8. Prasłowiańskie i gnostyckie wątki w twórczości Juliusza Słowackiego.
9. Lesław Romana Zmorskiego jako demonologiczna opowieść etnogenetyczna.
10. Dante, Szekspir, Schiller, Goethe, Byron, Chateaubriand romantyków polskich.
11. Człowiek zbuntowany romantyzmu / Romantyczny bunt metafizyczny
12. Dzieci w dziełach literatury romantyzmu.
13. Rycerze i przemiany tradycji rycerskiej w literaturze romantycznej.
14. Poetyki romantyczne: klasycznej idylli i frenezji.
15.Rewolucja przemysłowa a  indolencja Słowian względem świata materii. Poezja C. K. Norwida.
16. Romantyczne portrety Sarmatów.
17.Tematy i problematyka prelekcji paryskich Adama Mickiewicza.
18. Edmund T. A. Olizarowskiego a Lesław R. Zmorskiego (mniej znane poematy romantyczne).
19. Rosja romantyków polskich: Mickiewicz, Krasiński, Słowacki, Kraszewski (do wyboru).
20. Recepcja romantyzmu polskiego w Rosji: Mickiewicz czytany przez Puszkina.
21. Doświadczenie Niemiec J. I. Kraszewskiego.
22 Prasłowiańskie relikty wierzeń religijnych w literaturze romantyzmu.
23 Polacy wobec utraty Rzeczypospolitej w oświeceniu i romantyzmie.
24 Portrety zdrajców w utworach romantyków polskich
25 Oświeceniowi i romantyczni piewcy wojny.
26. Jakobińscy rewolucjoniści.
27.  Terroryści Jana Józefa Szczepańskiego i Andrzeja Struga.
28 Pielgrzymi a tułacze romantyków.
29 Romantyczni spiskowcy, więźniowie i zesłańcy.
30 Apostaci i odszczepieńcy w literaturze wieku XIX.
31. Samobójcy romantyczni i ich następcy.
32 Portrety carów: antywzorce romantycznej anrtropologii.

Ad. II
1.Szkła ukraińska polskiego romantyzmu w Carze W. Pruszkowskiego lub w powieściach W. Odojewskiego.
2.Romantyczni buntownicy jako słowiańskie Dzieci szatana Stanisława Przybyszewskiego / Idee religijne w utworach Stanisława Przybyszewskiego
3. Romantyzm w kręgu poetów „Skamandra”.
4. Multiplikacje Konrada Wallenroda w Zniewolonym umyśle Cz. Miłosza.
5. Nawiedzenia dziecięce: bohaterów romantyków i J. Andrzejewskiego w Bramach raju.
6. Niemcy romantyków a L. Kruczkowskiego, T. Borowskiego, Z. Nałkowskiej, Cz. Miłosza, T. Różewicza, Z. Herberta (do wyboru).
7. Pan Tadeusz a Dolina Issy Miłosza.
8.Klasycyzm (stoicyzm) i romantyzm Herberta: coincidentia oppositorum?
9. Herbert sopocki i gdański; wieszcz Sierpnia ‘80.
11. Miłosz i Herbert wobec romantyzmu.
12. Obraz rewolucji Krasińskiego, Witkiewicza, (Struga), Gombrowicza, Mrożka.
13.Powstanie M. Mochnackiego i w Pamiętniku powstania warszawskiego M. Białoszewskiego.
14. Stereotypy romantyczne w repertuarze Koderusa.
15. „Kościół” A. Towiańskiego a „kościół międzyludzki” W. Gombrowicza.
16. Obłęd: życia w absolutyzmie pretotalitarnym według romantyków i w systemie totalitarnym J. Krzysztonia.
17. Polacy na zesłaniu: według Słowackiego i J. Huszczy w Sępie Sybiru.
18. Cudzoziemka Kuncewiczowej w świetle psychoanalizy literaturoznawczej.
19. W. Blake w powieści     O. Tokarczuk ‘Prowadź swój pług przez kości umarłych’.
20. Romantyzm a racjonalizm w Madame A. Libery.
21. Antyromantyczne stereotypy w Wojnie polsko-ruskiej Masłowskiej.
22. Czas i śmierć w szkole ukraińskiej polskiego romantyzmu i w nowelach oraz powieściach J. Iwaszkiewicza.
23. Psychologia sado-masochizmu w Wampirze Władysława Reymonta – w kontekście romantycznej i postromantycznej literatury grozy
24. Rosja Miłosza w okresie wileńskim.
25. Traktaty Miłosza (Traktat moralny, Traktat poetycki, Traktat teologiczny).

Ad. III
1. Mentalność eks-centryczna w powieści J. Mackiewicza Sprawa pułkownika Miesojedowa.
2. Obraz Polesia w Buncie Rojstów J. Mackiewicza.
3. Bolszewizm w powieściach J. Mackiewicza.
4. Ekspatriacja jako trauma historyczno-psychologiczna T. Konwickiego.
5. Filozofia Ludwiga Feuerbacha (feuerbachizm) w twórczości W. Gombrowicza.
6. Józef Czapski Na nieludzkiej ziemi w świetle „Kultury” paryskiej.
7. Łagier jako system nekrokracji rosyjskiej: G. Herling Grudziński a J. Czapski i inni.
8. Rosja Mickiewicza i Miłosza: Ustęp a Zdobycie władzy.
9. Rosja sowiecka: Herling Grudziński  a Józef Czapski.
10.Totalitaryzmy jako systemy wcielonego karierowiczostwa: J. Mackiewicz, Cz. Miłosz w kontekście Mefista K. Manna.
11. Etiologia poddaństwa: Zniewolony umysł Cz. Miłosza.
12. Rok 1984 G. Orwella a Góry Parnasu Miłosza
13. Antyk jako rezerwuar historyzmu Zbigniewa Herberta.
14. Herbert śpiewany.
15. Lekcja biologii w poezji W. Szymborskiej.
15. Iwaszkiewicz a Miłosz: relacje twórcze i osobiste.
16. Powieści B. Schulza: ujęcie krytyki fantazmatycznej.
17. Poezja traktatowa Cz. Miłosza (o traktatach: moralnym, poetyckim, teologicznym).
18.Katastrofa awansu społecznego: Tańczący jastrząb J. Kawalca.
19. Forma eseju: na przykładzie twórczości Jerzego Stempowskiego.
20 Tradycje irredenty na łamach „Kultury” paryskiej.
21. Twórcy „Kultury” paryskiej: Miłosz. Gombrowicz, Józef Czapski, Juliusz Mieroszewski, Marek Hłasko i inni ( analizowani osobno lub w konfiguracjach).
22. Wieczni wędrowcy w Biegunach Olgi Tokarczuk.
23. Tomasz Mann (Czarodziejska Góra) w twórczości Czesława Miłosza.
24. Czesław Miłosz i Zbigniew Herbert Kazimierza Nowosielskiego.
25. Polska szkoła poezji (Czesław Miłosz, Zbigniew Herbert, Wisława Szymborska, Tadeusz Różewicz).

            Opracował dr hab. Zbigniew Kaźmierczyk prof. UG