Czy poprawne jest zdanie: "W żądzy zabijania chrześcijan był okrutny"?

Zdanie W żądzy zabijania chrześcijan był okrutny budzi wątpliwości. Nie jest komunikatywne, nie możemy odczytać z niego jasnych, jednoznacznych informacji. Wydaje się, że winę za ten stan rzeczy ponosi niewłaściwe zestawienie wyrazów: czy można być okrutnym w żądzy czegoś?

Spójrzmy jak Słownik języka polskiego pod red. W. Doroszewskiego definiuje kluczowe słowo okrutny:  1. »nie znający litości; srogi, nieludzki, nieubłagany; wyrażający okrucieństwo, będący dowodem okrucieństwa; straszny«. W słowniku tym znajdujemy takie przykłady użycia przymiotnika okrutny: Był okrutny, bezwzględny, despotyczny, nieustępliwy, lekceważył cudze życie, nie liczył się z nikim, zabijał powoli i z rozmysłem; Okrutny jest stosunek młodych do rodziców (…); Czyny człowieka mogą być czasem okrutne, a człowiek może nie być okrutnikiem; Śmierć od zarazy? ach!  to śmierć okrutna!

Korpus Języka Polskiego odnotowuje następujące użycia: Natura nie może być okrutna dla swych tworów (…); (…) obaj są równie bezwzględni i okrutni w tłumieniu wszelkich prób oporu (…).

Jak widać, przymiotnik okrutny łączy się z rzeczownikami nazywającymi przedmioty, którym można przypisać daną cechę: okrutny (kto?, co?) czyn, wyraz twarzy, stosunek, człowiek. W tekstach spotykamy dodatkowo konstrukcje typu być okrutnym dla kogoś, czegoś, ale również być okrutnym w czymś. W ostatnim przykładzie – obaj są równie bezwzględni i okrutni w tłumieniu wszelkich prób oporu – mamy do czynienia z użyciem przymiotnika okrutny w konstrukcji pozornie podobnej składniowo do tej ze zdania W żądzy zabijania chrześcijan był okrutny. Jednak w pierwszym wypadku przymiotnik ma odniesienie do czynności (mowa o tłumieniu prób oporu), a nie do abstraktu (por. żądza – książk. «silne, gwałtowne pragnienie czego«). Mamy do czynienia z inną kategorią wyrazów.

Zdanie W żądzy zabijania chrześcijan był okrutny zostało zatem błędnie skonstruowane. I to prowadzi do problemów z jego interpretacją. Można by powiedzieć: Kierowała nim niepohamowana żądza zabijania. Czuł w sobie żądzę zabijania. Zabijając chrześcijan – był okrutny. Był żądny śmierci chrześcijan. Zabijał ich w okropny sposób. Był okrutnym człowiekiem, żądnym śmierci chrześcijan.

Ewa Lubiszewska