"Różnorodność językowa w RP" - raport badawczy na podstawie zrealizowanego w zespole kierowanym przez prof. UG Hannę Makurat-Snuzik projektu pt. "Analiza socjograficzna społeczności językowo-kulturowych w Polsce"
Różnorodność językowa w RP.
Ochrona 28 języków zbadana z użyciem aplikacji opartej na modelach sztucznej inteligencji
21 stycznia 2026 r. został opublikowany raport badawczy pt. Różnorodność językowa w Rzeczypospolitej Polskiej, który powstał w wyniku zrealizowanego w Uniwersytecie Gdańskim projektu pt. Analiza socjograficzna społeczności językowo-kulturowych w Polsce, w ramach badań zleconych przez Instytut Różnorodności Językowej Rzeczypospolitej. Badania zostały wykonane przez interdyscyplinarny zespół kierowany przez dr hab. Hannę Makurat-Snuzik, prof. UG, w którego skład weszli: prof. Anna Muś (Uniwersytet Śląski w Katowicach), dr inż. Bartosz Muczyński (Politechnika Morska w Szczecinie), dr Xymena Bukowska (Uniwersytet Civitas) i dr Anna Irasiak (Uniwersytet Jana Długosza w Częstochowie).
Podłożem ideowym badań stało się założenie, że każdy język stanowi wartość autoteliczną i jako taki powinien podlegać ochronie, ponieważ jego użycie umożliwia rodzimym użytkownikom wyrażenie tożsamości. Kwestia ochrony i wspierania języków była rozpatrywana w badaniu wieloaspektowo, jednak przede wszystkim przez prymat działań o charakterze kulturowym, w ramach których ten język jest używany, a które są finansowane instytucjonalnie, zwłaszcza w ramach państwowych programów dotacyjnych ukierunkowanych na ochronę języka i kultury.
Zadaniem zespołu było zbadanie różnorodności językowej w Polsce w oparciu o analizę dokumentacji z Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji, Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego, Ministerstwa Rolnictwa i Rozwoju Wsi wraz z jednostkami im podległymi, obejmującej 118639 wniosków w konkursach o dotacje publiczne w ramach programów ogłoszonych w latach 2015-2025.
Wieloaspektowa analiza dużej liczby poufnie przekazanych dokumentów wymagała zaprojektowania na potrzeby badania oprogramowania opartego na lokalnych i chmurowych modelach sztucznej inteligencji, co umożliwiło szybkie przetwarzanie dużej ilości danych przy zachowaniu ich bezpieczeństwa. Wyniki uzyskane z użyciem aplikacji umożliwiającej automatyzację zostały następnie zweryfikowane poprzez wgląd do treści wniosków.
Dzięki zaprojektowanemu do celów badawczych oprogramowaniu opartemu na modelach AI możliwe było wieloaspektowe zbadanie poziomu wsparcia finansowego otrzymanego przez poszczególne języki z wyodrębnieniem różnych form ochrony języków i typów działań kulturowych, w których te języki były używane. Opisana metodologia umożliwiła zbadanie sytuacji 28 języków i odmian językowych tradycyjnie używanych na terytorium Polski, uwzględniając zarówno sytuację języków, których ochrona wynika z przepisów Ustawy z dnia 6 stycznia 2005 r. o mniejszościach narodowych i etnicznych oraz o języku regionalnym takich, jak: białoruski, czeski, litewski, niemiecki, ormiański, rosyjski, słowacki, ukraiński, języki żydowskie (jidysz, hebrajski), karaimski, łemkowski, romski, tatarski, kaszubski; jak i języków starających się o włączenie do ustawy: śląski, wilamowski, gruziński, grecki, języki łużyckie (dolnołużycki, górnołużycki), polski język migowy, a także polskich dialektów, w ramach których funkcjonują gwary terytorialne: małopolski, wielkopolski, mazowiecki, polszczyzna kresowa oraz dialekty mieszane różnojęzyczne, dialekty miejskie mieszane różnojęzyczne.
Oprócz rozpatrzenia sytuacji wymienionych 28 języków i otrzymanego przez każdy język poziomu wsparcia finansowego na działania służące jego ochronie i rozwojowi, sporządzony raport zawiera analizę programów dotacyjnych ukierunkowanych na wspieranie języków oraz analizę działań podejmowanych przez podmioty zajmujące się wspieraniem poszczególnych języków. W raporcie zostały również opisane europejskie i krajowe ramy prawne oraz instytucjonalne, a także studia przypadków i dobre praktyki z różnych regionów Polski i innych państw Unii Europejskiej wraz z propozycjami ich adaptacji w polskiej polityce językowej.
Wyniki badań wskazują, że obecne mechanizmy finansowania w Polsce są często ukierunkowane na symboliczne formy wsparcia języków, w szczególności powiązane z działaniami o charakterze kulturowym, w ramach których użycie języka bywa jedynie minimalne. Raport prowadzi do rekomendacji, zgodnie z którymi skuteczna rewitalizacja języków jest możliwa poprzez wdrożenie długoterminowych programów i strategii ukierunkowanych na utrzymanie i rozwój języków.
