Nazwy geograficzne | Wydział Filologiczny

Jak zapisać nazwę „Burgundia” w dopełniaczu?

Dopełniacz nazwy Burgundia zapisujemy następująco: Burgundii. Według reguł ortograficznych, jeżeli mamy do czynienia z wyrazem obcym zakończonym w mianowniku na ‑ia, to w dopełniaczu należy pisać -ii. Wyżej wymieniona zasada obowiązuje również w stosunku do nazw obcych regionów geograficznych, w przeciwieństwie do nazw krain lub miast polskich, takich jak Rumia Rumi czy Karwia Karwi.

Katarzyna Kuźniar

 

Treść ostatnio zmodyfikowana przez: Katarzyna Kręglewska-Powązka
Treść wprowadzona przez: Katarzyna Kręglewska-Powązka
Ostatnia modyfikacja: wt., 10.03.2015 r., 21:04
Data publikacji: wt., 10.03.2015 r., 21:03

Czy mówiąc o powiecie lubaczowskim lub tomaszowskim, można używać określeń „Lubaczowskie” i „Tomaszowskie”?

Czy mówiąc o powiecie lubaczowskim lub tomaszowskim, można używać określeń „Lubaczowskie” i „Tomaszowskie”?

 

Pisane wielką literą rzeczowniki zakończone przyrostkiem ‑skie stosuje się w języku polskim na określenie regionów. Wyraz Lubaczowskie oznaczałby zatem ‘region lubaczowski’, natomiast Tomaszowskie – ‘region tomaszowski’.

W języku ogólnopolskim najczęściej używa się tak zbudowanych wyrazów w odniesieniu do województw, granice regionów bywają też jednak zapewne często tożsame z granicami powiatów. By jednoznacznie odpowiedzieć na pytanie, czy również w tym kontekście można użyć takich określeń, należałoby odpowiedzieć na pytanie, czy powiaty te są jednocześnie regionami.

Według Uniwersalnego słownika języka polskiego pod redakcją Stanisława Dubisza region to ‘wydzielony stosunkowo jednorodny obszar odróżniający się od terenów przyległych określonymi cechami naturalnymi lub nabytymi’. Ponieważ powiaty lubaczowski i tomaszowski spełniają te warunki, nie widzę przeszkód, by używać dla nich określeń Lubaczowskie i Tomaszowskie.

Łukasz Bieszke

Treść ostatnio zmodyfikowana przez: Importer Importowicz
Treść wprowadzona przez: Importer Importowicz
Ostatnia modyfikacja: śr., 26.02.2014 r., 12:49
Data publikacji: śr., 09.10.2013 r., 12:56

Jaka jest nazwa mieszkańca miasta Chociwel?

Jaka jest nazwa mieszkańca miasta Chociwel?

 

Zgodnie z zasadami tworzenia nazw mieszkańców w języku polskim (J. Grzenia, Słownik nazw geograficznych z odmianą i wyrazami pochodnymi, Warszawa, Wydawnictwo Naukowe PWN, 2008, s. 13) do tematu nazwy miejscowej dodajemy przyrostek -anin (w przypadku większości nazw mieszkańców polskich regionów, miast i wsi oraz części nazw mieszkańców tworzonych od nazw obcych) lub przyrostek -czyk (w przypadku większości nazw mieszkańców tworzonych od nazw obcych).

Wyżej wspomniany słownik (tamże, s. 60-61) podaje, iż nazwę Chociwel – miasta w województwie zachodniopomorskim – utworzono, rekonstruując polską formę z zapisu Kotzawil, a dawne znaczenie nazwy nie jest znane. Według informacji zawartej w tym słowniku mieszkaniec Chociwla to chociwlanin (rodzaj żeński: chociwlanka, liczba mnoga: chociwlanie), natomiast przymiotnik utworzony od nazwy miasta to chociwelski.

Zgodnie z Zasadami pisowni i interpunkcji (www.so.pwn.pl) nazwy mieszkańców miast, osiedli i wsi piszemy małą literą.

Marcin Trendowicz

Treść ostatnio zmodyfikowana przez: Importer Importowicz
Treść wprowadzona przez: Importer Importowicz
Ostatnia modyfikacja: śr., 26.02.2014 r., 12:49
Data publikacji: śr., 09.10.2013 r., 12:55

Czy mówiąc o powiecie lubaczowskim lub tomaszowskim można użyć określenia „Lubaczowskie”, „Tomaszowskie”?

Rzeczowniki zakończone na ‑skie pisane wielką literą stosuje się w języku polskim na określenie regionów. Lubaczowskie oznaczałoby zatem ‘region lubaczowski’, Tomaszowskie natomiast – ‘region tomaszowski’.

W języku ogólnopolskim najczęściej używa się tych określeń w odniesieniu do województw, granice regionów bywają też jednak zapewne często tożsame z granicami powiatów. By jednoznacznie odpowiedzieć na pytanie, czy również w tym kontekście można użyć takich określeń, należałoby odpowiedzieć na pytanie, czy powiaty te są jednocześnie regionami.

Według Uniwersalnego słownika języka polskiego pod redakcją Stanisława Dubisza region to ‘wydzielony stosunkowo jednorodny obszar odróżniający się od terenów przyległych określonymi cechami naturalnymi lub nabytymi’. Ponieważ powiaty lubaczowski i tomaszowski spełniają te warunki, nie widzę przeszkód, by używać dla nich określeń Lubaczowskie i Tomaszowskie.

Łukasz Bieszke

Treść ostatnio zmodyfikowana przez: Importer Importowicz
Treść wprowadzona przez: Importer Importowicz
Ostatnia modyfikacja: śr., 26.02.2014 r., 12:49
Data publikacji: wt., 03.09.2013 r., 19:07

Jaka jest nazwa mieszkańca miasta Chociwel?

Zgodnie z zasadami tworzenia nazw mieszkańców w języku polskim [J. Grzenia, Słownik nazw geograficznych z odmianą i wyrazami pochodnymi, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2008, s. 13] do tematu nazwy miejscowej dodajemy przyrostek -anin (w przypadku większości nazw mieszkańców polskich regionów, miast i wsi oraz części nazw mieszkańców tworzonych od nazw obcych) lub przyrostek -czyk (w przypadku większości nazw mieszkańców tworzonych od nazw obcych).

  Wyżej wspomniany słownik [tamże, s. 60-61] podaje, iż nazwę Chociwel – miasta w województwie zachodniopomorskim – utworzono, rekonstruując polską formę z zapisu Kotzawil, a dawne znaczenie nazwy nie jest znane. Według informacji zawartej w tym słowniku mieszkaniec Chociwla to chociwlanin (rodzaj żeński: chociwlanka, liczba mnoga: chociwlanie), natomiast przymiotnik utworzony od nazwy miasta to chociwelski.

Zgodnie z Zasadami pisowni i interpunkcji [www.so.pwn.pl] nazwy mieszkańców miast, osiedli i wsi piszemy małą literą.

Marcin Trendowicz

Treść ostatnio zmodyfikowana przez: Importer Importowicz
Treść wprowadzona przez: Importer Importowicz
Ostatnia modyfikacja: śr., 26.02.2014 r., 12:49
Data publikacji: wt., 03.09.2013 r., 18:44

Jaka jest nazwa mieszkańca miasta Chociwel?

Zgodnie z zasadami tworzenia nazw mieszkańców w języku polskim [J. Grzenia, Słownik nazw geograficznych z odmianą i wyrazami pochodnymi, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2008, s. 13] do tematu nazwy miejscowej dodajemy przyrostek -anin (w przypadku większości nazw mieszkańców polskich regionów, miast i wsi oraz części nazw mieszkańców tworzonych od nazw obcych) lub przyrostek -czyk (w przypadku większości nazw mieszkańców tworzonych od nazw obcych).

  Wyżej wspomniany słownik [tamże, s. 60-61] podaje, iż nazwę Chociwel – miasta w województwie zachodniopomorskim – utworzono, rekonstruując polską formę z zapisu Kotzawil, a dawne znaczenie nazwy nie jest znane. Według informacji zawartej w tym słowniku mieszkaniec Chociwla to chociwlanin (rodzaj żeński: chociwlanka, liczba mnoga: chociwlanie), natomiast przymiotnik utworzony od nazwy miasta to chociwelski.

Zgodnie z Zasadami pisowni i interpunkcji [www.so.pwn.pl] nazwy mieszkańców miast, osiedli i wsi piszemy małą literą.

Marcin Trendowicz

Treść ostatnio zmodyfikowana przez: Importer Importowicz
Treść wprowadzona przez: Importer Importowicz
Ostatnia modyfikacja: śr., 26.02.2014 r., 12:49
Data publikacji: wt., 03.09.2013 r., 18:44

Mieszkam w miejscowości KULIGI (pow. nowomiejski, gmina Grodziczno). Jaka jest prawidłowa forma: „jadę do KULIG” czy „jadę do KULIGÓW”?

Nazwy miejscowe zakończone w mianowniku liczby mnogiej na ‑i (też na ‑y) przyjmują w języku polskim bądź końcówkę zerową (np. Koluszki – do Koluszek, Powązki – do Powązek, Pudliszki – do Pudliszek, Wagi – do Wag; Łapy – do Łap), bądź końcówkę ‑ów (np. Skoki – do Skoków; Dwikozy – do Dwikozów, Świdry – do Świdrów). Wybór tej końcówki zależy od lokalnego zwyczaju, toteż nawet w wypadku tej samej nazwy odnoszącej się do różnych miejscowości forma dopełniacza może być różna, na przykład o niektórych miejscowościach noszących nazwę Dąbki mówi się jadę do Dąbek, o innych – jadę do Dąbków.

Dla miejscowości Kuligi w gminie Grodziczno Wykaz urzędowych nazw miejscowych w Polsce (Warszawa 1981, t. II, s. 250) podaje dopełniacz Kuligów, ale tylko mieszkańcy tej miejscowości i jej okolic mogą ocenić, czy jest ona zgodna z lokalnym zwyczajem.

Ewa Rogowska-Cybulska

Treść ostatnio zmodyfikowana przez: Importer Importowicz
Treść wprowadzona przez: Importer Importowicz
Ostatnia modyfikacja: śr., 26.02.2014 r., 12:49
Data publikacji: śr., 17.04.2013 r., 10:35

Dlaczego Gniezno leży w Wielkopolsce, a Płock na Mazowszu?

Dzieje się tak z powodów historycznych. W wydanym przez M. Bańkę i M. Krajewską Słowniku wyrazów kłopotliwych (Warszawa 1994, s. 173) znajdziemy następujące wyjaśnienie na temat użycia przyimka na: „Przykłady dowodzą, że z przyimkiem na polszczyzna łączy nazwy tych ziem, a w pewnych okresach państw, które leżą w obszarze historycznych zainteresowań Polski – na wschodzie i na południu”. Z przyimkiem w łączymy większość nazw państw, np. w Niemczech, w Prusach, we Francji, w Austrii, we Włoszech. Jednak gdy wypowiadamy się o państwach leżących na wyspach, używamy zwykle przyimka na. Mówimy na przykład o osiemnastowiecznych rządach Beniowskiego na Madagaskarze czy o przetwórstwie rybnym na Islandii, chociaż taki sam przemysł rozwija się też w państwach kontynentalnych: w Szwecji, w Daniiw Norwegii.
Jednak Mazowsze, Kujawy, Warmia i Mazury oraz Pomorze nigdy nie były oddzielonymi od stałego lądu wyspami na morzu, a mimo to właśnie na Kujawach ślimaczy się budowa autostrady A1, na Warmii długo mieszkał Kopernik, latem pojedziemy na Mazury, a innym razem znajdziemy się na Śląsku lub na Pomorzu, chociaż, gdy wybierzemy się do Krakowa, to będziemy w Małopolsce, a gdy do Poznania – to w Wielkopolsce. Z tej obserwacji wynika, że przyimek w łączymy z WielkopolskąMałopolską, natomiast gdy mówimy o pozostałych dzielnicach naszego kraju, zwyczaj językowy skłania nas do zastosowania przyimka na.
Oba te przyimki są używane, gdy mówimy o częściach Polski, ale i wtedy, gdy na co dzień rozmawiamy o nazwach dzielnic miast. Mieszkamy na przykład w śródmieściu Gdyni, albo na jej peryferiach: na Chylonii, na Obłużu, na Witominie. Podobnie jest w Gdańsku, chociaż w pierwszej chwili może się wydać, że jest inaczej. Ratusz jest w  śródmieściu, a zakupy robimy w odległym wprawdzie, ale jednak we Wrzeszczu, za to cmentarz leży już na Srebrzysku, chociaż ta dzielnica jest jeszcze niemal częścią Wrzeszcza. Podobnie wybieramy się do parku w Oliwie albo na plażę w Brzeźnie, ale nasi znajomi mieszkają na Oruni. Dlaczego? Słownik etymologiczny nazw Pomorza (Gdańsk 1999, s. 79–85) przekonuje, że i tym razem jest tak z powodów historycznych. Stare odległe osady Wrzeszcz, Oliwa i Brzeźno najpierw istniały jako samodzielne ośrodki o dużym znaczeniu. W Oliwie już w 1188 roku osiedli się cystersi. Osada przez wieki miała duże znaczeni gospodarcze i zasłynęła jako ośrodek religijny. Dopiero w roku 1926 została włączona do miasta. Podobnie Brzeźno i Wrzeszcz przez wiele wieków rozwijały się samodzielnie. Wrzeszcz częścią Gdańska stał się dopiero po wojnach napoleońskich w roku 1817. Te dzielnice w świadomości mieszkańców nawet dzisiaj zachowały część dawnej autonomii.
Można zatem przyjąć, że do nazw centralnych dzielnic miast, ale i całej Polski stosujemy przyimek w, natomiast do tych, które do centrum dołączano stopniowo w procesie historycznym, do nazw dzielnic niegdyś peryferyjnych – przyimek na. Język zachowuje w tym wypadku pamięć o tym, co było odłączone od „kontynentu”, od centrum. Zwyczaj językowy przypomina, że coś było jak gdyby „wyspą”, że było odrębne i dopiero z czasem weszło w skład całości i zostało dołączone do miasta lub państwa.
W odniesieniu do dzielnic kraju zwyczaj językowy jest dosyć precyzyjnym śladem tego, co wydarzyło się w historii. Wielkopolska i Małopolska to dzielnice pierwotne, najdawniejsze, w których kształtowało się polskie państwo. Dosyć wcześnie utraciło ono Pomorze i Śląsk, a na pewien czas nawet Kujawy. Również Mazowsze pierwotną więź z monarchią zerwało już w latach 1037–1047 i uzyskało polityczną samodzielność pod władzą Miecława (por. np. Historia. Encyklopedia szkolna WSiP, Warszawa 2004, s. 500). Proces powrotu Mazowsza trwał długo. Jego części stawały się i przestawały być polskim lennem. Dopiero w roku 1529, gdy umarł ostatni Piast z linii mazowieckiej, nastąpiła ostateczna inkorporacja Mazowsza do Polski. Niedługo potem, bo już w roku 1596 stolicę Rzeczypospolitej przeniesiono do Warszawy. Zwyczaj językowy nawet po ponad czterystu latach każe nam zachować pamięć o historii. Poznań i Kraków, jako znajdujące się w dzielnicach najstarszych i zawsze należących do polskich królów, wciąż leżą w Wielkopolsce i w Małopolsce, za to nasza stolica ciągle jest na Mazowszu, podobnie jak na Pomorzu Gdańsk, który swoje zburzone i odbudowane gotyckie wieże wznosi na ziemi traconej przez Polskę na długie wieki.
Piotr Maksymowicz
 
Treść ostatnio zmodyfikowana przez: Importer Importowicz
Treść wprowadzona przez: Importer Importowicz
Ostatnia modyfikacja: śr., 26.02.2014 r., 12:49
Data publikacji: czw., 04.04.2013 r., 12:01

Mieszkam „na Włochach” czy „we Włochach” (chodzi o Włochy – dzielnicę Warszawy)? Bo mówi się „Wołoszanin”, a nie „Włoszanin” i nie „Włoch”. Dlaczego nie mówi się „we Włoszech”? I skąd pochodzi nazwa dzielnicy?

Włochy były kiedyś wsią szlachecką. Kwiryna Handke pisze, że jest to nazwa rodowa albo etniczna. Jan Grzenia wyjaśnia, że pochodzenie nazwy nie jest w tym wypadku jasne. Być może jest ona pamiątką po pobycie obcych wojsk na tym terenie. Według tej hipotezy nazwa pochodzi nie od nazwy kraju europejskiego Włochy, ale od nazwy jego mieszkańca, która w mianowniku liczby pojedynczej brzmi Włoch.

Słownik nazewnictwa Warszawy odnotowuje, że Włochy stały się dzielnicą Warszawy w 1951 r. Kiedy były jeszcze wsią podmiejską, utrwalił się związek we Włochach. W ostatnich latach, po wcieleniu dzielnicy w granice Warszawy, coraz częściej mówi się na Włochach. Przyimek na łączy się z nazwami części miast i w tym wypadku jest innowacją, której nie zaakceptowała jeszcze norma. Natomiast występowanie przy miejscowniku tej nazwy przyimka we jest tutaj pozostałością pochodzącą z czasów, kiedy Włochy były wsią graniczącą z Warszawą, i to ta forma jest poprawna.

Odmiana leksemów Włochy ‘dzielnica’ i Włochy ‘kraj’ różni się tylko w omawianym przypadku:

dzielnica kraj

Ms. we Włochach we Włoszech

Jak widzimy, w miejscowniku nazwy miejscowości nie zachodzi alternacja ch: sz, która występuje w odmianie nazwy kraju europejskiego. Taką formę motywuje najprawdopodobniej zasada, według której w odmianie nazw własnych tworzy się formy najbliższe mianownikowi.

Mieszkańcy Włoch ‘dzielnicy’ to włochowianinwłochowianka, razem – włochowianie. Przymiotnik od tej nazwy własnej brzmi włochowski. Nazwy te należy pisać małą literą, tak jak wszystkie nazw mieszkańców miast, wsi, osad, osiedli i dzielnic miejskich.

Forma Wołoszanin, według Uniwersalnego słownika języka polskiego PWN, stanowi nazwę mieszkańca Wołoszczyzny – państwa istniejącego na Nizinie Wołoskiej do XIX w. W związku z tym użycie formy wołoszanin w znaczeniu ‘mieszkaniec Włoch – dzielnicy Warszawy’ jest błędne.

Dorota Polaszek

Treść ostatnio zmodyfikowana przez: Importer Importowicz
Treść wprowadzona przez: Importer Importowicz
Ostatnia modyfikacja: śr., 26.02.2014 r., 12:48
Data publikacji: pon., 12.11.2012 r., 0:00

Czy mieszkaniec Kaszub jest Kaszubem, czy Kaszubą?

Andrzej Markowski w swoim Poradniku informuje, że istnieje siedem sposobów tworzenia nazw mieszkańców płci męskiej: 1) dodanie przyrostka ‑anin (np. Rosjanin); 2) dodanie przyrostka ‑ak (np. warszawiak); 3) dodanie przyrostka ‑czyk (np. malborczyk); 4) dodanie przyrostka ‑ec (np. Niemiec); 5) dodanie przyrostka ‑in (np. Litwin); 6) odcięcie zakończenia nazwy geograficznej np. Belg – i do tej ostatniej grupy należy właśnie Kaszub. Jednak Nowy słownik poprawnej polszczyzny podaje obie formy za równoprawne.

Skąd obok systemowej formy Kaszub wzięła się forma Kaszuba? Tę drugą formę w swoim słowniku notował Aleksander Brückner jako pochodzącą z XIII w. Formę Kaszuba znajdziemy również w pochodzącym z początku XX w. Słowniku warszawskim. Na pojawienie się tej formy wpływ miała niemiecka forma ein Kaschube, którą notuje w swoim słowniku Linde, a która uległa przekształceniu w polskie Kaszuba. Warto też zaznaczyć, że w języku kaszubskim funkcjonuje forma Kaszëba, co wskazywałoby na drogę, jaką do polszczyzny weszła forma z ‑a, która używana jest na terenie Kaszub.

Jeśli chodzi o odmianę, to w Nowym słowniku poprawnej polszczyzny znajdziemy informację o tym, że Kaszub odmienia się jak wszystkie męskie nazwy mieszkańców regionów zakończone na spółgłoskę, zaś Kaszuba odmienia się według wzorca właściwego rzeczownikom męskim zakończonym na ‑a jak np. poeta. Zatem Kaszub jest Kaszubem, a Kaszuba jest Kaszubą.

Alicja Pioch

Treść ostatnio zmodyfikowana przez: Importer Importowicz
Treść wprowadzona przez: Importer Importowicz
Ostatnia modyfikacja: śr., 26.02.2014 r., 12:49
Data publikacji: wt., 12.06.2012 r., 0:00

Strony