fbpx Pozostałe uzgodnienia składniowe | Wydział Filologiczny

Jesteś tutaj

Pozostałe uzgodnienia składniowe

Której formy czasownika należy użyć w następującym zdaniu: „Tysiąc chyba fanek zawył/zawyło, kiedy idol potrząsnął dziko grzywą”?

W podanym zdaniu poprawna jest tylko forma z czasownikiem w formie rodzaju nijakiego, a więc zawyło.

Decydują o tym zasady posługiwania się w zdaniach liczebnikami głównymi tysiąc, milion, miliardbilion. Jak podaje Nowy słownik poprawnej polszczyzny PWN pod red. Andrzeja Markowskiego, „w większości kontekstów charakteryzuje je typowa składnia liczebnikowa, tzn. orzeczenie w lp, a w czasie przeszłym i trybie warunkowym – w rodzaju nijakim, np. Tysiąc osób pielgrzymowało do sanktuarium”. Odstępstwa od tej reguły możliwe są tylko w przypadku, gdy orzeczenie występuje przed rzeczownikiem, gdy liczebnik pełni funkcję jednostki miary lub gdy liczebnik występuje w liczbie mnogiej. Żadna z tych sytuacji nie zachodzi jednak w zdaniu Tysiąc chyba fanek zawyło, kiedy idol potrząsnął dziko grzywą.

Paweł Wysocki
Ewa Rogowska-Cybulska
Treść ostatnio zmodyfikowana przez: Katarzyna Kręglewska-Powązka
Treść wprowadzona przez: Katarzyna Kręglewska-Powązka
Ostatnia modyfikacja: pon., 25.05.2015 r., 23:41
Data publikacji: pon., 25.05.2015 r., 23:41

Jaką formę rodzajową powinny mieć orzeczenia w podanych niżej zdaniach: „Przedstawicielka firmy, a jednocześnie jej dyrektor do spraw marketingu przedstawił/przedstawiła ofertę wykupu akcji”; „Głowa państwa, François Hollande zwołał/zwołała zebranie”?

Forma rodzajowa czasownika w podanych zdaniach powinna być dostosowana do podmiotu.

W pierwszym zdaniu wykonawcą czynności nazwanym podmiotem jest kobieta, czego dowiadujemy się z żeńskiej formy rzeczownika przedstawicielka, więc mimo tego, że jednocześnie została ona określona jako dyrektor do spraw marketingu, poprawną formą orzeczenia  jest przedstawiła. Ma tu zastosowanie zasada opisana w Wielkim słowniku poprawnej polszczyzny pod red. A. Markowskiego, mówiąca, że: „Jeżeli podmiot jest uzupełniony przez dopowiedzenie (rozwijające jego treść), formę orzeczenia uzgadnia się z samym podmiotem. (…) O tym, jaki jest układ hierarchiczny składników podmiotu, przesądza automatycznie szyk – właściwy podmiot stoi na pierwszym miejscu”.

W drugim zdaniu formę orzeczenia należy dostosować do płci wykonawcy czynności nazwanego podmiotem: François Hollande jest mężczyzną, a zatem użyjemy czasownika w formie męskiej, tj. zwołał. Wynika to z uzupełnienia do wyżej podanej zasady opisanej w Wielkim słowniku poprawnej polszczyzny pod red. A. Markowskiego: „Jeżeli jednak w dopowiedzeniu [do podmiotu] są wyrazy będące jednoznacznymi określeniami płci wykonawcy (wykonawców) czynności, orzeczenie ma rodzaj zgodny ze wskazaną płcią”.

Poprawne są zatem zdania: Przedstawicielka firmy, a jednocześnie jej dyrektor do spraw marketingu przedstawiła ofertę wykupu akcji; Głowa państwa, François Hollande zwołał wczoraj nadzwyczajne zebranie.

Anna Gortat

Treść ostatnio zmodyfikowana przez: Katarzyna Kręglewska-Powązka
Treść wprowadzona przez: Katarzyna Kręglewska-Powązka
Ostatnia modyfikacja: pon., 25.05.2015 r., 23:47
Data publikacji: pon., 25.05.2015 r., 23:40

Czy zdanie „FIS ogłosiła, że zawody zostały odwołane z powodu złych warunków atmosferycznych” jest poprawne?

Zdanie jest poprawne, chociaż istnieje jeszcze jedna możliwość poprawnego sformułowania tego zdania: FIS ogłosił, że zawody zostały odwołane z powodu złych warunków atmosferycznych. Jak zgodnie podają słowniki zawierające ten skrót – Skróty i skrótowce Anny Czarneckiej i Jerzego Podrackiego (Warszawa 1995) oraz Słownik nazw osobowych i miejscowych Danieli Podlawskiej i Magdaleny Świątek-Brzezińskiej (Warszawa 2008) – skrótowiec FIS może mieć rodzaj męski lub żeński. Wynika to z zasad dotyczących ustalania liczby i rodzaju gramatycznego skrótowców, które przytaczają m.in. autorki Słownika nazw osobowych i miejscowych. W polszczyźnie istnieją dwa sposoby określania wartości tych dwu kategorii gramatycznych: albo formę gramatyczną narzuca  wyraz nadrzędny występujący w  pełnej nazwie, albo zależy ona od budowy fonetycznej skrótowca, przy czym skrótowce kończące się w wymowie na spółgłoskę mają rodzaj męski – dlatego skrótowcowi FIS można przypisać rodzaj męski. Natomiast w wariancie, który został przytoczony w pytaniu (FIS ogłosiła…), przy ustalaniu rodzaju skrótowca FIS zastosowano pierwszy z opisanych wyżej sposobów. FIS to po francusku Fédération Internationale de Ski, czyli po polsku Międzynarodowa Federacja Narciarska, zatem wyrazem nadrzędnym jest tu rzeczownik federacja, który narzuca temu skrótowcowi rodzaj żeński.

Aleksandra Arumińska

Treść ostatnio zmodyfikowana przez: Katarzyna Kręglewska-Powązka
Treść wprowadzona przez: Katarzyna Kręglewska-Powązka
Ostatnia modyfikacja: pon., 25.05.2015 r., 23:39
Data publikacji: pon., 25.05.2015 r., 23:39

Czy zdanie „W ciągu całego tego czasu ponad dwa miliony ludzi straciło swoje domy” jest poprawne?

Tak, to zdanie jest poprawne, ale poprawne jest również zdanie W ciągu całego tego czasu ponad dwa miliony ludzi straciły swoje domy.

Według Nowego słownika poprawnej polszczyzny PWN pod red. Andrzeja Markowskiego (Warszawa 1999) liczebniki główne tysiąc, milion, miliardbilion w większości kontekstów charakteryzuje typowa składnia liczebnikowa, czyli jeśli pełnią one funkcję podmiotu, to orzeczenie występuje w  liczbie pojedynczej, a w czasie przeszłym i trybie warunkowym – w rodzaju nijakim (tu: straciło). Jednak gdy liczebnik tego typu występuje w liczbie mnogiej (tu: miliony), możliwe jest także użycie orzeczenia w liczbie mnogiej (tu: straciły).

Paweł Wysocki
Ewa Rogowska-Cybulska
Treść ostatnio zmodyfikowana przez: Katarzyna Kręglewska-Powązka
Treść wprowadzona przez: Katarzyna Kręglewska-Powązka
Ostatnia modyfikacja: pon., 25.05.2015 r., 23:38
Data publikacji: pon., 25.05.2015 r., 23:38

„Trzy dni dzielą” czy „dzieli nas od...” ?

Liczebnik trzy łączy się z rzeczownikiem w mianowniku liczby mnogiej dni i tworzy z nim związek zgody. W Wielkim słowniku poprawnej polszczyzny pod red. A. Markowskiego czytamy, że ,,Podmioty połączone związkiem zgody mają orzeczenie zależne od liczebnika, np. Jeden senator protestował; Dwie biegaczki trenowały”, na tej podstawie stwierdzamy, że poprawną formą będzie trzy dni dzielą.

Ewa Lubiszewska

Treść ostatnio zmodyfikowana przez: Katarzyna Kręglewska-Powązka
Treść wprowadzona przez: Katarzyna Kręglewska-Powązka
Ostatnia modyfikacja: wt., 17.02.2015 r., 14:11
Data publikacji: wt., 17.02.2015 r., 14:11

„Tysiące ludzi zebrało się” czy „zebrały się...”?

Obie formy są poprawne. Liczebnik nieokreślony tysiące oznaczający w tym wypadku bardzo dużą, niedającą się policzyć ilość ludzi łączyć się może zarówno z orzeczeniem w liczbie pojedynczej, jak i mnogiej. Wielki słownik poprawnej polszczyzny pod red. A. Markowskiego podaje taki przykład: Tysiące ludzi na całym świecie oglądały albo oglądało ich występ.

Ewa Lubiszewska

Treść ostatnio zmodyfikowana przez: Katarzyna Kręglewska-Powązka
Treść wprowadzona przez: Katarzyna Kręglewska-Powązka
Ostatnia modyfikacja: wt., 17.02.2015 r., 14:09
Data publikacji: wt., 17.02.2015 r., 14:09

„Autobus z 1100 miejsc” czy „miejscami”?

Mamy tu do czynienia z konstrukcją narzędnikową liczebnika wielowyrazowego. W takiej sytuacji deklinacji podlegają wszystkie człony użytego liczebnika. Ponieważ narzędnik dla liczebnika sto (zwłaszcza w liczebnikach wielowyrazowych) przybiera dwojaką formę, zapis z 1100 należy odczytać z tysiącem stu albo z tysiącem stoma.

Wielki słownik poprawnej polszczyzny pod red. A Markowskiego podaje, że „składnia liczebnika wielowyrazowego zależy od wymagań gramatycznych ostatniego elementu.” Zatem o wyborze formy rzeczownika decyduje człon sto; i powiemy ze stu miejscami, nie: ze stu miejsc.

W związku z tym  zdanie powinno brzmieć: Autobus z tysiącem stu miejscami lub z tysiącem stoma miejscami.

Ewa Lubiszewska

Treść ostatnio zmodyfikowana przez: Katarzyna Kręglewska-Powązka
Treść wprowadzona przez: Katarzyna Kręglewska-Powązka
Ostatnia modyfikacja: wt., 17.02.2015 r., 14:07
Data publikacji: wt., 17.02.2015 r., 14:07

Czy wyrażenie „upatrywać początki kapitalizmu” jest poprawne?

Zgodnie z wymogami polskiej składni po słowie upatrywać należy użyć konstrukcji z dopełniaczem lub z biernikiem. Wybór uzależniony jest od znaczenia,
w jakim słowo to zostaje wykorzystane. Wielki słownik poprawnej polszczyznyPWN (red. A. Markowski, Warszawa 2010) podaje dwa znaczenia czasownika 'upatrywać'. Pierwsze z nich to 'wyszukiwać, czekać na odpowiednią osobę, chwilę itp.’ – tworzy onoschemat syntaktyczny„ktoś upatruje kogoś/czegoś (nie: kogoś/coś)”. Realizuje go konstrukcja z dopełniaczem. Drugie znaczenie obejmuje definicja 'doszukiwać się czegoś w kimś lub w czymś' – powstaje konstrukcja „ktoś upatruje kogoś/coś w kimś lub w czymś”. W tym wypadku wymagany jest biernik.

Rzeczownik 'początki' łączy się w podanym wyrażeniu z czasownikiem upatrywać w pierwszym znaczeniu, toteż poprawna jest forma dopełniacza. Zgodne z polską składnią jest zatem wyrażenie 'upatrywać początków kapitalizmu'. Popierając tę tezę, można posłużyć się analogicznym przykładem z Wielkiego słownika poprawnej polszczyzny PWN, który podaje wyrażenie 'Upatrywał odpowiedniego momentu, aby do niej podejść'. Wielki słownik języka polskiego (wsjp.pl, dostęp: 1.04.2014) z kolei podaje następujący przykład: 'Chorzy na raka upatrują ratunku w terapii profesora Di Belli'.

Dominika Borkowska

Treść ostatnio zmodyfikowana przez: Katarzyna Kręglewska-Powązka
Treść wprowadzona przez: Katarzyna Kręglewska-Powązka
Ostatnia modyfikacja: wt., 17.02.2015 r., 14:04
Data publikacji: wt., 17.02.2015 r., 14:04

„Nalać mleka” czy „nalać mleko”?

,,Wielki słownik poprawnej polszczyzny” pod red. A. Markowskiego (Warszawa 2010) podaje: ktoś nalał coś – na kogoś, na coś: Nalała na niego całe wiadro wody. Ale nalałeś na podłogę! W tym wypadku nalać łączy się z biernikiem, co wskazuje na właściwą formę nalać (kogo?, co?) mleko. Jednak w dalszej części hasła czytamy: ktoś nalał czegoś – na kogoś, na coś: Nalał herbaty na stół. W tym wypadku mamy konstrukcję z dopełniaczem, co uzasadnia poprawność formy nalać (kogo?, czego?) mleka. Formy tzw. dopełniacza cząstkowego nalać mleka użyć należy, gdy będziemy mieli na myśli nieskonkretyzowaną część jakiejś całości np. nalać trochę mleka. Natomiast w przypadku użycia nalać mleko mamy na myśli konkretną ilość albo konkretną rzecz nalać to (np.spienione) mleko do kawy, nalać mleko stojące w kartonie.

Ewa Lubiszewska

Treść ostatnio zmodyfikowana przez: Katarzyna Kręglewska-Powązka
Treść wprowadzona przez: Katarzyna Kręglewska-Powązka
Ostatnia modyfikacja: wt., 17.02.2015 r., 14:00
Data publikacji: wt., 17.02.2015 r., 14:00

Które sformułowanie jest poprawne: „gotowość do skorzystania z czegoś” czy „gotowość skorzystania z czegoś”?

Oba sformułowania są poprawne i dopuszczalne, gdyż rzeczownik gotowość łączy się z określającym go rzeczownikiem odczasownikowym zarówno za pośrednictwem przyimka do, jak i bez niego. Na przykład wśród cytatów zamieszczonych pod hasłem gotowośćSłowniku języka polskiego pod red. W. Doroszewskiego znajdują się zarówno przykłady, w których po tym rzeczowniku występuje rzeczownik w dopełniaczu (gotowość poprawy, gotowość zaprzestania walki), jak i przyimek do (gotowość do ofiarowania pomocy innym).

Wyniki wyszukiwarki korpusowej NKJP wskazują na użycie obu sformułowań w niemal identycznych proporcjach (gotowość skorzystania 3 razy, gotowość do skorzystania 2 razy). Istnieje jednak tendencja do częstszego używania sformułowań typu gotowość skorzystania, zajmowania, wykonania, itp. (172 wyniki na 238) niż gotowość do skorzystania, do wypełnienia, do wystąpienia (66 wyniki na 238).

Olga Obszyńska

Treść ostatnio zmodyfikowana przez: Importer Importowicz
Treść wprowadzona przez: Importer Importowicz
Ostatnia modyfikacja: śr., 26.02.2014 r., 12:49
Data publikacji: sob., 07.09.2013 r., 13:41