Słowotwórstwo, pochodzenie wyrazów | Wydział Filologiczny

Mówimy „obłożenie książek” czy „obkładanie książek”?

Obie formy są poprawne i oznaczają czynność związaną z osłanianiem książki lub zeszytu dodatkową okładką. Czasownik obkładać oznacza czynność niedokonaną, powtarzającą się lub trwającą. Czasownik obłożyć oznacza czynność dokonaną, jednorazową lub zakończoną. W zależności więc od tego, co chcemy powiedzieć, użyjemy pierwszego lub drugiego wyrażenia.

Żaklina Kamińska

Treść ostatnio zmodyfikowana przez: Katarzyna Kręglewska-Powązka
Treść wprowadzona przez: Katarzyna Kręglewska-Powązka
Ostatnia modyfikacja: sob., 23.07.2016 r., 0:06
Data publikacji: sob., 23.07.2016 r., 0:06

Która forma jest poprawna: „nagornokarabachski” czy „nagornokarabaski”?

Chodzi tu o przymiotnik pochodzący od nazwy kaukaskiego regionu, który w języku angielskim nazywa się Nagorno-Karabakh. W języku polskim poprawna nazwa tego terytorium (które od lat jest przedmiotem konfliktu między Armenią a Azerbejdżanem) to Górski Karabach (por. Wielki słownik ortograficzny PWN). Przymiotnik od nazwy regionu powinno utworzyć się zatem od polskiej wersji językowej.

W artykułach poświęconych geopolityce w odniesieniu do Górskiego Karabachu można spotkać przymiotnik karabaski (por. www.geopolityka.org) lub rzadziej górsko-karabachski (por. Przegląd Geograficzny, Instytut Geografii PAN, 1966 r.). Obydwie te formy można uznać za poprawne.

Dodatkowym problemem może być jednak nazwa autonomicznego obwodu w Związku Radzieckim, który funkcjonował na terenie regionu w latach 1923–1991 i jego pełna nazwa w języku rosyjskim to Нагорно-Карабахская автономная область. W języku polskim występują dwa ekwiwalenty tej nazwy: Autonomiczny Obwód Górskiego Karabachu (por. Nowe spojrzenie w naukach o polityce, Uniwersytet Warszawski, 2012) lub – częściej – Nagorno-Karabachski Obwód Autonomiczny (spopularyzowana na portalach historycznych, a także przez Wikipedię). Wydaje się więc, że można zastosować określenie Nagorno-Karabachski (w rozpowszechnionej pisowni), ale tylko w sytuacji, gdy odnosimy się nie do regionu, a do obwodu z czasów ZSRR.

Magda Buchowska

Wprawdzie zgodnie z regułą [40] Zasad pisowni „przymiotnikowy przyrostek -ski, dodany do rzeczowników o temacie zakończonym na: g, ch, z, s, sz, ż, c, szcz, śl, rk, rg, tworzył na granicy rdzenia i przyrostka różnego rodzaju grupy spółgłoskowe, które w przeszłości ulegały uproszczeniu, doprowadzając do współczesnej postaci tych przymiotników”, np. Czechczeski (nie: czechski), Włochwłoski (nie: włochski), a zatem od postaci Nagorny Karabach powinien powstać przymiotnik nagornokarabaski, ale od niektórych rzeczowników o tematach zakończonych na ch przyrostek ‑ski tworzy również od pełnego tematu, por. Kazachkazaskikazachski. Formę nagornokarabachski można zatem zaakceptować.

Należałoby jednak polecić pisownię bez łącznika: nagornokarabachski, bowiem zgodnie z zasadą [43] Zasad pisowni „od dwuczłonowych nazw miejscowych składających się z przymiotnika i rzeczownika tworzymy przymiotniki pisane bez łącznika”, np. Jelenia Górajeleniogórski, Nowa Huta – nowohucki.

Ewa Rogowska-Cybulska

Treść ostatnio zmodyfikowana przez: Katarzyna Kręglewska-Powązka
Treść wprowadzona przez: Katarzyna Kręglewska-Powązka
Ostatnia modyfikacja: wt., 12.07.2016 r., 12:25
Data publikacji: wt., 12.07.2016 r., 12:20

Czy poprawna jest forma „berlinka” ‘mieszkanka Berlina’?

Nie, jest to forma niepoprawna. Według Słownika języka polskiego PWN berlinka to: 1. «niewielka, kryta barka rzeczna», 2. «dawny podróżny, resorowany pojazd konny», 3. «dawna srebrna moneta pruska». Nie ma tu więc mowy o mieszkance Berlina. Poprawną formą jest w tym wypadku berlinianka (por. Słownik języka polskiego PWN).

Magda Buchowska

Treść ostatnio zmodyfikowana przez: Katarzyna Kręglewska-Powązka
Treść wprowadzona przez: Katarzyna Kręglewska-Powązka
Ostatnia modyfikacja: wt., 12.07.2016 r., 12:16
Data publikacji: wt., 12.07.2016 r., 12:16

Czy można „warsztatować” samochód?

Słowniki nie odnotowują wyrazu warsztatować, nie występuje on również w tekstach zgromadzonych w Narodowym Korpusie Języka Polskiego. Różne formy tego czasownika pojawiają się natomiast w wypowiedziach użytkowników Internetu. Po wpisaniu tego wyrazu w wyszukiwarkę Google znajdziemy ponad 750 odnośników do jego użyć. Po przeanalizowaniu losowo wybranych wypowiedzi można zauważyć, że internauci najczęściej używają tego wyrazu w odniesieniu do uczestniczenia w warsztatach. Niektóre teksty poświęcone są jednak właśnie warsztatowaniu samochodu (np. Czekam na wiosnę i wyjazdy na działkę, gdzie warsztatuję auto; Samochód mam dopiero dziś po 2 tygodniach warsztatowania). Czasownik warsztatować jest poprawny pod względem budowy słowotwórczej (por. garażować) i spełnia wymogi ekonomii językowej (wyrazem tym można zastąpić dłuższe zwroty, takie jak oddawać coś do warsztatu czy brać udział w warsztatach), należy więc zaakceptować jego stosowanie w polszczyźnie potocznej.

Paulina Osak

Treść ostatnio zmodyfikowana przez: Katarzyna Kręglewska-Powązka
Treść wprowadzona przez: Katarzyna Kręglewska-Powązka
Ostatnia modyfikacja: wt., 12.07.2016 r., 12:14
Data publikacji: wt., 12.07.2016 r., 12:14

Czy poprawne jest wyrażenie „pozycjonowanie dźwigu” ‘ustawienie dźwigu w określonej pozycji’?

Słowo pozycjonowanie nie jest rejestrowane przez słowniki, nie znajdziemy w nich również czasownika pozycjonować. Pochodzi ono najprawdopodobniej od angielskiego czasownika position (‘ustawiać coś lub kogoś w odpowiednim miejscu’, por. Cambridge Dictionary) i jeszcze nie trafiło do polskich słowników. Nie zmienia to jednak faktu, że jest powszechnie stosowane w branży informatycznej (pozycjonowanie stron internetowych) oraz technicznej (pozycjonowanie dźwigów w magazynach, pozycjonowanie kabiny windy, pozycjonowanie dźwigów do przeładunku), o czym świadczą liczne przykłady zamieszczane na branżowych portalach internetowych. Zatem zastosowanie słowa pozycjonowanie na oznaczenie ustawienia dźwigu w określonej pozycji będzie jak najbardziej uzasadnione.

Magda Buchowska

Treść ostatnio zmodyfikowana przez: Katarzyna Kręglewska-Powązka
Treść wprowadzona przez: Katarzyna Kręglewska-Powązka
Ostatnia modyfikacja: wt., 12.07.2016 r., 12:12
Data publikacji: wt., 12.07.2016 r., 12:12

Materiał jest „ogniochronny” czy „ognioochronny”?

Wielki słownik ortograficzny PWN zawiera tylko hasło ogniochronny. W identycznej formie rejestruje ten wyraz również Praktyczny słownik współczesnej polszczyzny pod red. H. Zgółkowej, wyjaśniając dodatkowo, że ogniochronny pochodzi od wyrazów: ogień oraz chronić i oznacza taki materiał, który chroni od ognia. Wyraz ten nie stopniuje się, a wyrazami bliskoznacznymi do niego są: ognioszczelny, ogniotrwały, ognioodpornyniepalny.

Paulina Osak

Treść ostatnio zmodyfikowana przez: Katarzyna Kręglewska-Powązka
Treść wprowadzona przez: Katarzyna Kręglewska-Powązka
Ostatnia modyfikacja: wt., 12.07.2016 r., 12:11
Data publikacji: wt., 12.07.2016 r., 12:11

Jak brzmi przymiotnik od „Obłuże”: „obłuski” czy „obłużański”?

Przymiotnik pochodzący od nazwy gdyńskiej dzielnicy Obłuże nie jest rejestrowany przez słowniki, ale w użyciu funkcjonuje słowo obłużański. Występuje ono zarówno w rozmowach pomiędzy mieszkańcami (por. fora internetowe), jak i w lokalnej prasie (por. portal trojmiasto.pl). Ponadto, przez Gdynię przepływa niewielki Potok Obłużański, którego nazwa potwierdza poprawność powszechnie stosowanej formy.

Magda Buchowska

Treść ostatnio zmodyfikowana przez: Katarzyna Kręglewska-Powązka
Treść wprowadzona przez: Katarzyna Kręglewska-Powązka
Ostatnia modyfikacja: wt., 12.07.2016 r., 12:10
Data publikacji: wt., 12.07.2016 r., 12:10

Jak stworzyć formę męską od podstawy „muza”?

W podręczniku akademickim Gramatyka języka polskiego. Morfologia. pod redakcją Renaty Grzegorczykowej, Romana Laskowskiego i Henryka Wróbla z 1999 roku w rozdziale poświęconym słowotwórstwu Renata Grzegorczykowa i Jadwiga Puzynina piszą, że nazwy męskie tworzone od żeńskich są nieliczne. Autorki podają przykłady ze świata zwierząt: gęś → gąsior, kaczka → kaczor, ponadto gwiazdor jako derywat od gwiazdy. Można pokusić się o utworzenie jako formy męskiej od rzeczownika muza rzeczownika muz, ale tylko w funkcji żartobliwej (por. zdanie z internetowej dyskusji, czy mężczyzna może być muzą: Jeśli tak, to może myć muzem, a nie muzą). Narodowy Korpus Języka Polskiego odnotowuje tylko formę żeńską muza. Dodać należy, że tak jak kobieta może być premierem albo kierowcą, tak też mężczyzna może być czyjąś muzą.

Żaklina Kamińska

Treść ostatnio zmodyfikowana przez: Katarzyna Kręglewska-Powązka
Treść wprowadzona przez: Katarzyna Kręglewska-Powązka
Ostatnia modyfikacja: wt., 12.07.2016 r., 12:09
Data publikacji: wt., 12.07.2016 r., 12:09

Urzędniczka powiedziała mi: „Pan nie korektorował zeznania podatkowego”. Czy powiedziała to poprawnie?

Słowniki języka polskiego nie notują czasownika korektorować. Natomiast w Narodowym Korpusie Języka Polskiego czasownik korektorować (w formach korektorować, korektorował i korektorowali) pojawia się trzykrotnie, ale nie w korpusie zrównoważonym; wystąpienia te pochodzą z forów internetowych, a czasownik ten został w nich użyty w znaczeniu ‘dokonywać korekty tekstu’. Wyszukiwarka Google poświadcza też stosunkowo liczne użycia tego czasownika i rzeczownika odczasownikowego korektorowanie w dwu innych znaczeniach: ‘używać korektora, czyli pisaka lub pojemnika z farbą lub taśmą do zamalowywania lub zaklejania błędów w tekście’ (np. Czy ty także masz zwyczaj korektorować, a nie skreślać?; Niedopuszczalne jest dokonywanie w dowodach księgowych wymazywania, przeróbek i korektorowania) i ‘używać korektora, czyli kosmetyku do tuszowania mankamentów cery’ (np. Morphe Brushes zawiera dwadzieścia odcieni korektorów/podkładów do korektorowania lub konturowania twarzy). Te dwa ostatnie znaczenia można zaakceptować, ponieważ czasownik korektorować został tu utworzony od rzeczownika korektor według tego samego popularnego w polskim słowotwórstwie modelu co bronować, cementować, chlorować, dłutować, filtrować, gumkować, korkować, pompować, pudrować, szydełkować itp. ‘robić coś, używając środka lub urządzenia wskazanego w podstawie słowotwórczej’.

Jednak jeśli poprawianie błędów nie wiąże się z używaniem korektora, nie powinno się tej czynności nazywać korektorowaniem. W odniesieniu do poprawiania błędów w zeznaniu podatkowym zamiast czasownika korektorować należało użyć czasownika korygować ‘poprawić błędy w piśmie lub druku’ lub zwrotów robić korektę, dokonać korekty. W związku z zeznaniem podatkowym poprawne byłoby też użycie określenia złożyć korektę (które pojawia się w NKJP 66 razy).

Żaklina Kamińska
Ewa Rogowska-Cybulska
Treść ostatnio zmodyfikowana przez: Katarzyna Kręglewska-Powązka
Treść wprowadzona przez: Katarzyna Kręglewska-Powązka
Ostatnia modyfikacja: wt., 12.07.2016 r., 12:07
Data publikacji: wt., 12.07.2016 r., 12:07

Czy istnieje wyraz „koncepcjonalny”?

Uniwersalny słownik języka polskiego pod red. S. Dubisza odnotowuje przymiotnik koncepcyjny – ‘odnoszący się do koncepcji, powstały w wyniku jakiejś koncepcji’, a także przymiotnik konceptualny – ‘zgodny z konceptualizmem, dotyczący pojęć’, nie rejestruje natomiast przymiotnika koncepcjonalny. Także Narodowy Korpus Języka Polskiego nie potwierdza użyć wyrazu koncepcjonalny. Pojawia się on natomiast w wypowiedziach internautów, które pozwala znaleźć wyszukiwarka Google (około 80 użyć). Przymiotnik ten występuje m.in. w następujących połączeniach:  projekt koncepcjonalny, praca koncepcjonalna, artysta koncepcjonalny, wzorce koncepcjonalne. Przymiotnik ten powstał prawdopodobnie w wyniku zapożyczenia przez polszczyznę angielskiego przymiotnika conceptional ‘koncepcyjny’ i w wielu użyciach mógłby być z powodzeniem zastąpiony przez przymiotnik koncepcyjny.

Paulina Osak
Ewa Rogowska-Cybulska
Treść ostatnio zmodyfikowana przez: Katarzyna Kręglewska-Powązka
Treść wprowadzona przez: Katarzyna Kręglewska-Powązka
Ostatnia modyfikacja: wt., 12.07.2016 r., 12:06
Data publikacji: wt., 12.07.2016 r., 12:06

Strony