Słownictwo | Wydział Filologiczny

Czy notowany jest wyraz „trzeciak” ‘pomocnik pomocnika maszynisty’?

Najwięcej znaczeń wyrazu trzeciak notuje Praktyczny słownik współczesnej polszczyzny; są to następujące znaczenia: znaczenie potoczne – ‘uczeń uczęszczający do trzeciej klasy’, znaczenie zoologiczne – ‘byk, koń, który ma trzy lata’, znaczenie poligraficzne – ‘spacja mająca długość 1/3 firetu (czcionki służącej do oddzielania czcionek z literami i innymi znakami graficznymi, nie dającej odbitki w druku’), znaczenie pszczelarskie – ‘trzeci rój pochodzący z tego samego ula’, znaczenie historyczne – ‘mała moneta ze srebra używana w Polsce w XVI i XVII wieku’. Możliwe, że nienotowane w tym słowniku znaczenie ‘pomocnik pomocnika maszynisty’ należy do gwary środowiskowej, używanej w czasach, kiedy jeszcze w parowozach lub innych lokomotywach taka osoba była niezbędna i właśnie na stanowisku pomocnika pomocnika maszynisty była zatrudniana. Taką tezę potwierdzałby również Narodowy Korpus Języka Polskiego, zawierający teksty (np. Szlakiem łódzkiej kolei), w których wyraz trzeciak używany jest właśnie w tym znaczeniu („Może to czysty przypadek, ale w kilka lat później ten sam parowóz – już jako własność inwentarzowa lokomotywowni Iława – wziął udział w podobnej katastrofie na stacji Jezierzyce Słupskie. Tu śmierć poniósł pomocnik i trzeciak”). Jednak warto zauważyć, że z tekstów zamieszczonych w Narodowym Korpusie Języka Polskiego wynika, że także w wypadku innych zawodów pomocnik pomocnika, czyli trzeci pomocnik, nazywany jest trzeciakiem (np. „Jeden z pomocników wiertacza zachorował, więc zostałem przeniesiony na zastępstwo do szybu jako trzeci pomocnik, czyli «trzeciak». Zyskałem wyższy stopień w kopalnianej hierarchii i podwyżkę pensji o całe 15 złotych […]”).

Paulina Osak

Treść ostatnio zmodyfikowana przez: Katarzyna Kręglewska-Powązka
Treść wprowadzona przez: Katarzyna Kręglewska-Powązka
Ostatnia modyfikacja: sob., 23.07.2016 r., 0:31
Data publikacji: sob., 23.07.2016 r., 0:31

Jaka jest różnica znaczeniowa między czasownikami „posłać” i „zasłać”?

Wyrazy te są synonimiczne, ale tylko w jednym znaczeniu. Mianowicie, jak podaje Uniwersalny słownik języka polskiego PWN pod red. S. Dubisza, zarówno czasownik posłać, jak i czasownik zasłać obnoszą się do złożenia lub rozłożenia pościeli. Czasownik zasłać ma następujące dodatkowe znaczenia: ‘rozpościerać coś na czymś’ lub ‘pokrywać czymś (zwykle drobnym) całą powierzchnię czegoś’ (np. podłoga zasłana była zabawkami). Natomiast czasownika posłać można używać również w znaczeniu: ‘polecić komuś, żeby załatwił gdzieś jakąś sprawę’, ‘przekazać coś komuś za pośrednictwem poczty lub jakiejś osoby’, ‘skierować coś dokądś’.

Paulina Osak

Treść ostatnio zmodyfikowana przez: Katarzyna Kręglewska-Powązka
Treść wprowadzona przez: Katarzyna Kręglewska-Powązka
Ostatnia modyfikacja: sob., 23.07.2016 r., 0:27
Data publikacji: sob., 23.07.2016 r., 0:27

Czym różni się znaczenie przymiotników „żywnościowy” i „żywieniowy”?

Według Słownika języka polskiego Polskiej Akademii Nauk przymiotnik żywnościowy pochodzi od rzeczownika żywność i znaczy ‘związany ze środkami pochodzenia roślinnego i zwierzęcego przeznaczonymi do spożycia przez człowieka, zawierającymi składniki niezbędne dla organizmu człowieka’. Przymiotnik ten łączymy z takimi wyrazami jak: artykuły, produkty, sektor, gospodarka czy polityka (artykuły żywnościowe, produkty żywnościowe, sektor żywnościowy, polityka żywnościowa). Natomiast przymiotnik żywieniowy pochodzi od rzeczownika żywienie i znaczy ‘związany z żywieniem, czyli dostarczaniem pokarmu, pożywienia’. Najczęstsze połączenia tego przymiotnika to: przyzwyczajenia żywieniowe, błędy żywieniowe, porady żywieniowe, specjaliści żywieniowi, stawka żywieniowa.

Magdalena Poleniewicz

Treść ostatnio zmodyfikowana przez: Katarzyna Kręglewska-Powązka
Treść wprowadzona przez: Katarzyna Kręglewska-Powązka
Ostatnia modyfikacja: pt., 17.06.2016 r., 0:26
Data publikacji: pt., 17.06.2016 r., 0:26

Czy istnieje wyraz „zasiadka”?

Tak, istnieje wyraz zasiadka. Według Słownika języka polskiego pod red. W. Doroszewskiego jest to termin łowiecki o znaczeniu ‘zaczajenie się myśliwego na zwierzynę; miejsce, gdzie się myśliwy zaczaił; zasadzka’. Wyrazem bliskoznacznym do zasiadki jest zasadzka. W Narodowym  Korpusie Języka Polskiego wyraz ten występuje 6 razy.

Aleksandra Wysińska

Treść ostatnio zmodyfikowana przez: Katarzyna Kręglewska-Powązka
Treść wprowadzona przez: Katarzyna Kręglewska-Powązka
Ostatnia modyfikacja: pt., 17.06.2016 r., 0:25
Data publikacji: pt., 17.06.2016 r., 0:25

Czy w kościołach nie powinno się mówić „wspominki” zamiast „wypominki”?

Według Słownika języka polskiego pod redakcją Witolda Doroszewskiego wyraz wypominki oznacza ‘modlitwy za dusze zmarłych’, natomiast wspominki – opisane jako forma liczby mnogiej od wyrazu wspominek – definiowane są następująco: ‘wspominanie czego; to, co się wspomina, obraz rzeczy minionych, wspomnienie’. Ponadto leksykon ten, powstały na przełomie lat 50. i 60. XX wieku, podaje drugie znaczenie leksemu wspominki, objaśniając to słowo jako gwarowy wariant słowa wypominki. Współcześnie słowniku nie notują już tego wariantywnego określenia modlitwy za zmarłych, o czym świadczy między innymi zapis zawarty w Uniwersalnym słowniku języka polskiego pod redakcją Stanisława Dubisza, który definiuje jednoznacznie wspominki jako ‘wspominanie czegoś’, a wypominki jako ‘modlitwy odmawiane w kościele za dusze zmarłych, których wymienia się z imienia lub z imienia i nazwiska’.

Czynność wymieniania/wyliczania nazwisk osób zmarłych podana w tym haśle słownikowym odsyła do pierwotnego znaczenia czasownika wypominać, od którego pochodzi nazwa wypominki. Początkowo wyraz wypominać, jak podaje Słownik języka polskiego pod redakcją Witolda Doroszewskiego, znaczył ‘przypominać, wyliczać co (zwłaszcza to, co się dla kogo zrobiło)’, dopiero później nabrał on pejoratywnego charakteru i zaczął być rozumiany jako ‘wymawiać, wytykać komu co’. Uniwersalny słownik języka polskiego pod redakcją Stanisława Dubisza przytacza wyłącznie jedno – negatywne – znaczenie czasownika wypominać: ‘przypominać coś komuś z wyrzutem, wytykać komuś coś, zwłaszcza to, co się dla niego zrobiło’. Prawdopodobnie właśnie rozejście się znaczeń wyrazów wypominkiwypominać spowodowało zawartą w pytaniu wątpliwość co do poprawności użycia wyrazu wypominki dla nazwania modlitw za dusze zmarłych.

Jednakże w świetle przytoczonych informacji słownikowych używanie w kościołach określenia wypominki jest jak najbardziej właściwe. Ciekawe, że wyszukiwarka Google dokumentuje również współczesne użycia wyrażenia wspominki za zmarłych (177 wyników), choć w świetle danych tej wyszukiwarki znacznie częściej stosowane jest wyrażenie wypominki za zmarłych (5600 wyników).

Ewelina Lechocka

Treść ostatnio zmodyfikowana przez: Katarzyna Kręglewska-Powązka
Treść wprowadzona przez: Katarzyna Kręglewska-Powązka
Ostatnia modyfikacja: pt., 17.06.2016 r., 0:24
Data publikacji: pt., 17.06.2016 r., 0:24

Jaki napis umieścić w toalecie: „zużyte sanitaria”, „zużyte artykuły sanitarne” czy „zużyte artykuły higieniczne”?

Uniwersalny słownik języka polskiego pod red. S. Dubisza  podaje, że wyraz sanitaria w znaczeniu medycznym oznacza ‘artykuły sanitarne, np. watę, podpaski’.

Według słownika języka polskiego pod red. W. Doroszewskiego przymiotnik sanitarny znaczy ‘dotyczący spraw związanych z zachowaniem zdrowia, higieny’.

Higieniczny to według Wielkiego słownika wyrazów obcych pod red. M. Bańki ‘zgodny z zasadami higieny lub stosowany w celu zachowania higieny’. Praktyczny słownik współczesnej polszczyzny pod red. H. Zgółkowej podaje ponadto, że papier higieniczny to ‘papier toaletowy’, a chusteczki higieniczne to ‘chusteczki jednorazowego użytku, najczęściej papierowe chusteczki do nosa’).

Z powyższego opisu wynika, że wszystkie określenia są poprawne. W Narodowym  Korpusie Języka Polskiego określenie sanitaria występuje 3 razy, wyrażenie artykuły sanitarne – 32 razy, a wyrażenie artykuły higieniczne – 11 razy.

Aleksandra Wysińska

Treść ostatnio zmodyfikowana przez: Katarzyna Kręglewska-Powązka
Treść wprowadzona przez: Katarzyna Kręglewska-Powązka
Ostatnia modyfikacja: pt., 17.06.2016 r., 0:22
Data publikacji: pt., 17.06.2016 r., 0:22

Czy „spolegliwy” znaczy ‘taki, który polega na czyimś zdaniu’?

W Słowniku języka polskiego pod red. Witolda Doroszewskiego przymiotnik spolegliwy, opatrzony kwalifikatorem „gwarowy”, zdefiniowano jako ‘taki, na którym można polegać, godny zaufania, pewny’, a w internetowym Słowniku języka polskiego PWN (http://sjp.pwn.pl) znajdziemy już dwie następujące definicje tego słowa: spolegliwy: 1) ‘taki, który wzbudza zaufanie i można na nim polegać’, 2) pot. ‘taki, który łatwo ustępuje i podporządkowuje się innym’. Mirosław Bańko o słowie spolegliwy pisze: „W słowie spolegliwy zaszła zmiana znaczeniowa. Zmianę tę niektóre słowniki już zaaprobowały, np. Uniwersalny słownik języka polskiego PWN, inne jeszcze nie, np. Nowy słownik poprawnej polszczyzny PWN (…). Przypuszczalnie spolegliwy w znaczeniu godny zaufania, taki, na którym można polegać to słowo książkowe, a spolegliwy w znaczeniu uległy, pokorny to słowo raczej potoczne. Prawdopodobnie jednak znaczenie potoczne nie jest dialektyzmem, lecz powstało przez analogię do innych przymiotników o zakończeniu -liwy, a nazywających pewną skłonność, np. kłótliwy, łamliwy, płochliwy”. Zgodnie z powyższym słowo spolegliwy ma we współczesnej polszczyźnie dwa znaczenia, jednak znaczenie ‘taki, który polega na czyimś zdaniu’ ma charakter potoczny.

Justyna Rozmiarek

Treść ostatnio zmodyfikowana przez: Katarzyna Kręglewska-Powązka
Treść wprowadzona przez: Katarzyna Kręglewska-Powązka
Ostatnia modyfikacja: czw., 12.05.2016 r., 22:15
Data publikacji: czw., 12.05.2016 r., 22:15

W prognozie pogody powiedziano, że „widzialność będzie ograniczona”. Czy nie należało użyć rzeczownika „widoczność”?

Według Uniwersalnego słownika języka polskiego pod red. prof. Stanisława Dubisza (Warszawa, PWN, 2003) widzialność to ‘możliwość, zdolność widzenia oddalonych przedmiotów i warunki zapewniające tę zdolność; w meteorologii: miara przezroczystości powietrza określana największą odległością, z której mogą być jeszcze widoczne obserwowane przedmioty’, natomiast widoczność jest w tym słowniku definiowana następująco: ‘możliwość widzenia w przestrzeni, w danych warunkach’. Wielki słownik poprawnej polszczyzny PWN pod red. Andrzeja Markowskiego (Warszawa, PWN, 2010) nie podaje wprawdzie przy wyrazie widzialność kwalifikatora dziedzinowego, lecz z przedstawionych przykładów wynika, że słowo to jest terminem meteorologicznym. Użytemu w prognozie pogody sformułowaniu widzialność będzie ograniczona nie można więc nic zarzucić. Jednak prognoza pogody to nie to samo, co naukowy tekst meteorologiczny, więc za poprawne w tym kontekście należy uznać również słowo widoczność.

Kateryna Razgonova

Treść ostatnio zmodyfikowana przez: Katarzyna Kręglewska-Powązka
Treść wprowadzona przez: Katarzyna Kręglewska-Powązka
Ostatnia modyfikacja: pt., 15.04.2016 r., 23:00
Data publikacji: pt., 15.04.2016 r., 23:00

Co znaczy wyraz „administratywista”?

Administratywista to termin prawniczy, oznaczający specjalistę w zakresie prawa administracyjnego. Wyraz ten odnotowują najnowsze słowniki języka polskiego, takie jak Uniwersalny słownik języka polskiego pod redakcją Stanisława Dubisza (wydany w 2003 r.) czy też Praktyczny słownik języka polskiego pod redakcją Haliny Zgółkowej (z 1994 roku). Termin administratywista nie pojawia się natomiast w starszych słownikach, w tym w Słowniku języka polskiego Witolda Doroszewskiego (t. I z 1958 r.), a także w jego suplemencie (wydanym w 1969 r.). Administratywista jest zatem terminem stosunkowo nowym, który upowszechnił się w polszczyźnie najprawdopodobniej na przełomie lat 80. i 90. XX wieku.

Ewelina Lechocka

Treść ostatnio zmodyfikowana przez: Katarzyna Kręglewska-Powązka
Treść wprowadzona przez: Katarzyna Kręglewska-Powązka
Ostatnia modyfikacja: pt., 15.04.2016 r., 22:59
Data publikacji: pt., 15.04.2016 r., 22:59

Która forma jest poprawna: „wpół do piątej” czy „pół do piątej”?

Jak podaje Wielki słownik ortograficzny pod red. E. Polańskiego, poprawne są obie formy: wpół do piątejpół do piątej.  

Gabriela Lustyk

Treść ostatnio zmodyfikowana przez: Katarzyna Kręglewska-Powązka
Treść wprowadzona przez: Katarzyna Kręglewska-Powązka
Ostatnia modyfikacja: sob., 24.10.2015 r., 18:00
Data publikacji: sob., 24.10.2015 r., 18:00

Strony