Grzeczność językowa | Wydział Filologiczny

Czy można powiedzieć „Szydłowa” zamiast „Szydło”?

Można, jeśli pani Szydło jest żoną pana Szydły. Jeśli natomiast jest jego córką, należałoby o niej mówić Szydłówna. Trzeba jednak pamiętać, że obecnie tradycyjne nazwiska odmężowskie mają raczej charakter potoczny, toteż nie w każdej sytuacji użycie formy Szydłowa zamiast neutralnej formy Szydło będzie właściwe.

Jacek Świątek
Ewa Rogowska-Cybulska
Treść ostatnio zmodyfikowana przez: Katarzyna Kręglewska-Powązka
Treść wprowadzona przez: Katarzyna Kręglewska-Powązka
Ostatnia modyfikacja: pt., 08.07.2016 r., 14:39
Data publikacji: pt., 08.07.2016 r., 14:39

Jakich liter należy użyć w zdaniu: „Przesyłam życzenia panu wraz z rodziną”?

Użycie wielkiej litery ze względów uczuciowych i grzecznościowych jest indywidualną sprawą piszącego. Przepisy ortograficzne pozostawiają w tym wypadku użytkownikom języka dużą swobodę, ponieważ użycie wielkiej litery jest wyrazem ich postawy uczuciowej (np. szacunku, miłości, przyjaźni) w stosunku do osób, do których piszą, lub w stosunku do tego, o czym piszą.

Wielką literą piszemy m.in. nazwy osób, do których się zwracamy w listach prywatnych i oficjalnych oraz w podaniach urzędowych, a także nazwy osób bliskich adresatowi lub piszącemu. Pisownia wielką literą obejmuje również przymiotniki i zaimki, które się odnoszą do tych nazw osób. Nazwy osób trzecich, jeśli te osoby są bliskie nam lub osobie, do której się zwracamy, także możemy wyróżnić wielką literą.

Rozpatrywane zdanie w swojej wzorcowej formie powinno zatem być zapisane następująco: Przesyłam życzenia Panu wraz z Rodziną.

Aleksandra Matusiak

Treść ostatnio zmodyfikowana przez: Katarzyna Kręglewska-Powązka
Treść wprowadzona przez: Katarzyna Kręglewska-Powązka
Ostatnia modyfikacja: pt., 06.05.2016 r., 11:28
Data publikacji: pt., 06.05.2016 r., 11:28

Która forma jest poprawna: „pełnomocnik dyrektora ds. wykroczeń” czy „pełnomocnik dyrektor ds. wykroczeń” (dyrektor ds. wykroczeń to kobieta)?

Jeżeli wyrazu dyrektor używamy w odniesieniu do kobiety, we wszystkich kontekstach może występować forma równa mianownikowi liczby pojedynczej, a wyraz może przyłączać formy żeńskie czasownika i przymiotnika, np. dyrektor ds. wykroczeń powiedziała, X został pełnomocnikiem naszej nowej dyrektor. Może też zostać zachowana odmiana i składnia charakterystyczna dla rzeczowników rodzaju męskoosobowego, np.  rozmowa z nowym dyrektorem ds. wykroczeń, Marią Nowak. Zasadniczo możemy więc używać obydwu form i nie popełnimy błędu. Jednak gdy wyrażenie to jest używane w funkcji nazwy stanowiska – a tak jest w wypadku konstrukcji pełnomocnik dyrektora ds. wykroczeń – to nawet gdy funkcję dyrektora pełni kobieta, poprawna jest tylko forma męska.

Jacek Kuchta

Treść ostatnio zmodyfikowana przez: Katarzyna Kręglewska-Powązka
Treść wprowadzona przez: Katarzyna Kręglewska-Powązka
Ostatnia modyfikacja: ndz., 28.06.2015 r., 14:00
Data publikacji: ndz., 28.06.2015 r., 14:00

Czy w nazwie funkcji „Zastępca Dyrektora ds. Techniczno-Administracyjnych” ostatni element – „Administracyjnych” – też piszemy wielką literą?

Jak podają zasady pisowni, nazwy godności piszemy małą literą, np. rektor, prezes, dyrektor, zatem małymi literami powinniśmy zapisywać również nazwę zastępca dyrektora ds. techniczno-administracyjnych. Zasady pisowni pozwalają jednak używać w nazwach tego typu w pewnych wypadkach wielkich liter. Zgodnie ze zwyczajem wolno tak postąpić wówczas, gdy nazwa godności odnosi się do konkretnej osoby. Należy też używać wielkich liter dla wyrażenia szacunku dla osoby zajmującej takie stanowisko, na przykład adresując do niej pismo. W takim wypadku wielką literą piszemy również człon występujący po łączniku: Zastępca Dyrektora ds. Techniczno-Administracyjnych.

Justyna Jans

Treść ostatnio zmodyfikowana przez: Katarzyna Kręglewska-Powązka
Treść wprowadzona przez: Katarzyna Kręglewska-Powązka
Ostatnia modyfikacja: pt., 26.06.2015 r., 11:06
Data publikacji: pt., 26.06.2015 r., 11:06

Jak napisać PANIE PROFESORZE w nagłówku listu?

Oba człony wyrażenia Panie Profesorze piszemy w nagłówku listu wielkimi literami. Piszemy tak ze względów grzecznościowych, by okazać adresatowi szacunek.

Justyna Michalska

Treść ostatnio zmodyfikowana przez: Katarzyna Kręglewska-Powązka
Treść wprowadzona przez: Katarzyna Kręglewska-Powązka
Ostatnia modyfikacja: sob., 13.06.2015 r., 18:56
Data publikacji: sob., 13.06.2015 r., 18:56

Powinno się pisać: „specjalista ds. inwestycji” czy „Specjalista ds. Inwestycji”?

Według Zasad pisowni (zawartych m.in. w Nowym słowniku ortograficznym PWN) nazwy stanowisk, funkcji i tytułów piszemy małymi literami, powinniśmy więc pisać specjalista ds. inwestycji. Dużymi literami nazwy stanowisk możemy zapisać tylko w funkcji grzecznościowej, np. w piśmie skierowanym do osoby pełniącej dane stanowisko (np. Szanowny Panie Profesorze), ale nazw typu specjalista ds. inwestycji raczej nie używa się w tej funkcji.
Z kolei w wypadku wielowyrazowych nazw stanowisk umieszczanych na pieczątkach lub w drukach firmowych dopuszcza się pisownię pierwszego wyrazu wielką literą ze względu na to, że wyraz ten zajmuje pierwsze miejsce w tekście. Prof. Małgorzata Marcjanik w Poradni Językowej PWN zaleca jednak w tej sytuacji pisownię małymi literami.

Aneta Kulwikowska 

Treść ostatnio zmodyfikowana przez: Katarzyna Kręglewska-Powązka
Treść wprowadzona przez: Katarzyna Kręglewska-Powązka
Ostatnia modyfikacja: sob., 13.06.2015 r., 18:55
Data publikacji: sob., 13.06.2015 r., 18:55

Czy forma męska „przewodniczący” może znaleźć się na pieczątce pani przewodniczącej?

We współczesnej polszczyźnie nie ustalił się jeszcze zwyczaj, w jakich okolicznościach w odniesieniu do kobiety używać formy męskiej, a w jakich – formy żeńskiej. W swojej odpowiedzi chciałbym powołać się na opinię językową Pani Profesor Ewy Kołodziejek, która w szczecińskiej poradni językowej odpowiadała na podobne pytanie dotyczące nazwy przewodnicząca/przewodniczący sejmiku województwa, gdy używa się jej na materiałach firmowych (tabliczka informacyjna na drzwiach gabinetu, wizytówki imienne, papier firmowy, pieczątka imienna itp.). Uznała wówczas, że w takiej sytuacji zdecydowanie odpowiedniejsza jest forma żeńska, argumentując: „Rodzaj męski musi zostać zachowany w urzędowej nazwie stanowiska niezwiązanego z konkretną osobą. W innych tekstach w odniesieniu do kobiety nazwa powinna przybrać naturalną formę żeńską. Bez obaw” (http://www.24kurier.pl/Blogi/Ewa-Kolodziejek/Marzec-2014/Przewodniczacy-...). A zatem na pieczątce pani przewodniczącej powinna znajdować się forma przewodnicząca.

Paweł Żukowski

Treść ostatnio zmodyfikowana przez: Katarzyna Kręglewska-Powązka
Treść wprowadzona przez: Katarzyna Kręglewska-Powązka
Ostatnia modyfikacja: sob., 13.06.2015 r., 17:30
Data publikacji: sob., 13.06.2015 r., 17:30

Jak powinniśmy mówić: „rozmawiać z prezes”, „rozmawiać z panią prezes” czy „rozmawiać z prezeską”?

Kwestia formy żeńskich tytułów zawodowych, a także nazw funkcji pełnionych przez kobiety pojawiła się w polszczyźnie już ponad sto lat temu, a więc w okresie, kiedy kobiety zaczęły wykonywać zawody zarezerwowane wcześniej dla mężczyzn. Do tworzenia nazw żeńskich używa się przede wszystkim przyrostków, zwłaszcza przyrostka -ka (profesorka, lekarka), zdecydowanie rzadziej stosowany jest przyrostek -ini (mistrzyni), ewentualnie inne przyrostki, np. ‑owa (krawcowa). Drugim częstym sposobem tworzenia nazw żeńskich jest stosowanie w odniesieniu do kobiet nieodmienianych nazw męskich, np. (pani) profesor, (z panią) profesor, (o pani) profesor.
Od rzeczownika męskiego prezes nazwę żeńską można utworzyć na oba sposoby: za pomocą przyrostka ‑ka (prezeska) lub stosując nieodmienną formę (prezes). Warto dodać, że wyraz prezeska pojawia się już w Słowniku języka polskiego Samuela Bogumiła Lindego z 1858 roku. Jako formę żeńską od słowa prezes notuje też to słowo Słownik języka polskiego pod redakcją J. Karłowicza, A. Kryńskiego i W. Niedźwiedzkiego z początków XX w. Rejestrują je również oczywiście słowniki współczesnej polszczyzny.
W zwrocie rozmawiać z… można użyć obu form, zarówno prezeska, jak i prezes. Stosując tę drugą formę, należy ją jednak poprzedzić słowem pani (rozmawiać z panią prezes) lub dodać inne określenie świadczące o żeńskości (np. rozmawiać z prezes Kowalską, rozmawiać z prezes Anną Nowak). Zwrot rozmawiać z prezes bez tego dodatkowego określenia uważany jest za niepoprawny.
To od użytkowników języka polskiego zależy, którą formą będą woleli się posłużyć: rozmawiać z panią prezes czy rozmawiać z prezeską. Większość użytkowników polszczyzny uważa jednak, że forma z przyrostkiem ‑ka obniża prestiż stanowiska, które zajmuje kobieta. Szczególnie w wypadku nazw wysokich stanowisk bardziej stosowne w ich mniemaniu jest stosowanie zwrotów typu pani prezes, pani profesor, pani dyrektor, pani mecenas. Słowo prezeska stosowane jest więc zazwyczaj w wypadku niższych funkcji, np. w Słowniku języka polskiego pod red. W. Doroszewskiego opatrzono je następującymi przykładami użycia: prezeska kółka gospodyń, prezeska samorządu szkolnego.

Piotr Wojnarowski

Treść ostatnio zmodyfikowana przez: Katarzyna Kręglewska-Powązka
Treść wprowadzona przez: Katarzyna Kręglewska-Powązka
Ostatnia modyfikacja: sob., 13.06.2015 r., 17:29
Data publikacji: sob., 13.06.2015 r., 17:29

Czy w konkursie o nazwie „Być Polakiem” mogą brać udział kobiety?

Czy w konkursie o nazwie „Być Polakiem” mogą brać udział kobiety?

 

W konkursie o takiej nazwie mogą oczywiście brać udział zarówno kobiety, jak i mężczyźni. Wynika to z faktu, iż zakres znaczeniowy słowa Polak nie zależy od płci, o czym przekonuje obecność wyrazu człowiek w jego definicji słownikowej: „człowiek narodowości polskiej, mieszkaniec Polski, obywatel tego państwa” (Uniwersalny słownik języka polskiego, red. S. Dubisz, Warszawa 2003).

Marta Godlewska

Treść ostatnio zmodyfikowana przez: Importer Importowicz
Treść wprowadzona przez: Importer Importowicz
Ostatnia modyfikacja: śr., 26.02.2014 r., 12:49
Data publikacji: śr., 09.10.2013 r., 12:54

Której formy należy używać jako nazwy tytułu zawodowego kobiety: „tłumacz przysięgły” czy „tłumacz przysięgła”?

Przejrzane przeze mnie słowniki nie udzielają bezpośredniej odpowiedzi na to pytanie. Z hasła „Tytuły (naukowe, służbowe, zawodowe) kobiet” w Wielkim słowniku poprawnej polszczyzny PWN pod redakcją Andrzeja Markowskiego (Warszawa 2008) można jedynie dowiedzieć się, że obecnie lepiej stosować formę tłumacz niż tłumaczka, ponieważ ta ostatnia może zostać uznana za mało oficjalną lub wręcz lekceważącą.

Kwestia przymiotnika określającego słowo tłumacz (w znaczeniu ‘tytułu zawodowego kobiety’) jest już bardziej skomplikowana. W części zasadniczej tego samego słownika, podano następujące przykłady:

Była dobrym tłumaczem przysięgłym, sądowym.

Znany tłumacz literatury pięknej, pani Anna Fijałkowska.

Ale także:

Znana tłumacz literatury pięknej (…) – przy czym zaznaczono, że jest to forma występująca rzadziej.

Przymiotnik znana nie wchodzi wprawdzie do nazwy tytułu zawodowego, ale wciąż określa rzeczownik tłumacz i myślę, że na podstawie powyższych przykładów możemy stwierdzić, że preferowaną formą będzie tłumacz przysięgły, natomiast forma tłumacz przysięgła jest dopuszczalna, ale stosunkowo rzadka, co nie znaczy, że nie można jej stosować.

Tym bardziej, że przy – jak by się mogło wydawać – analogicznym haśle redaktor naczelny Słownik poprawnej polszczyzny podaje obydwie formy bez żadnych preferencji:

Rozmowa z redaktorem naczelnym tygodnika, panią Anną Maj.

Rozmowa z redaktor naczelną, (panią) Anną Maj.

Wydaje mi się, że wybór formy dyktuje szerszy kontekst. Powiedziałabym na przykład raczej: Tłumacz przysięgła podpisała dokumenty niż: Tłumacz przysięgły podpisała dokumenty. W przypadkach, gdzie nie zachodzi konflikt gramatyczny z resztą zdania, obydwie formy wydają się dopuszczalne.

Marta Crickmar

Treść ostatnio zmodyfikowana przez: Importer Importowicz
Treść wprowadzona przez: Importer Importowicz
Ostatnia modyfikacja: śr., 26.02.2014 r., 12:49
Data publikacji: sob., 07.09.2013 r., 13:45

Strony